Cần ghi nhận nguyên tắc “suy đoán vô tội”

Góp ý sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự 2003, nhiều chuyên gia kiến nghị luật nên chính thức ghi nhận một tư tưởng pháp lý tiến bộ: nguyên tắc suy đoán vô tội.
Việc ghi nhận nguyên tắc này nhằm chống lại sự kết tội chủ quan, duy ý chí của cơ quan tố tụng.
Thực tế, Bộ luật Tố tụng hình sự 2003 đã đưa hai nội dung của nguyên tắc suy đoán vô tội thành nguyên tắc cơ bản. Đó là “không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của tòa án đã có hiệu lực pháp luật” và “trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng. Bị can, bị cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng minh là mình vô tội”.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia có chung nhận định rằng việc luật không ghi nhận chính thức nguyên tắc suy đoán vô tội thành nguyên tắc cơ bản đã dẫn đến hệ quả tất yếu là nhiều quy định không lột tả được hết được các nội dung của nguyên tắc quan trọng này.
Nghi can được quyền im lặng?
Ths Đinh Thế Hưng (Viện Nhà nước và Pháp luật) chỉ ra cái thiếu đầu tiên là luật không quy định quyền được im lặng của bị can, bị cáo trong các giai đoạn tố tụng. Điều này đã tạo khoảng trống pháp lý, tạo cơ hội cho một số cơ quan tố tụng vận dụng sai nguyên tắc suy đoán vô tội. Trong một bài viết, TS Võ Thị Kim Oanh (Trưởng khoa Luật hình sự ĐH Luật TP.HCM) cũng coi đây là “một hạn chế lớn của pháp luật về bảo đảm quyền con người”.
Theo Điều 229 Bộ luật Tố tụng hình sự, nếu bị cáo không trả lời các câu hỏi thì HĐXX, kiểm sát viên, người bào chữa tiếp tục hỏi những người khác và xem xét vật chứng, tài liệu có liên quan đến vụ án. Hiểu theo một nghĩa nào đó thì điều luật đã gián tiếp công nhận quyền được im lặng của bị cáo tại phiên tòa. Còn đối với người bị bắt, bị tạm giữ, tạm giam thì chưa có một quy định nào, dù chỉ gián tiếp đề cập đến quyền được im lặng như trên.


Hồ sơ vụ án khi đưa ra tòa thường có xu hướng thiên về chứng cứ buộc tội, thiếu chứng cứ gỡ tội. Ảnh: HTD
“Thực tế, không hiếm trường hợp cơ quan tố tụng dùng nhục hình, mớm cung, ép cung, thậm chí cho rằng bị can, bị cáo không khai báo là ngoan cố chối tội và thành kiến với họ” - ông Hưng bức xúc.
Không cho tòa trả hồ sơ điều tra bổ sung?
“Không nên để tòa trả hồ sơ điều tra bổ sung bởi tòa là cơ quan xét xử. Quy định hiện hành đã đẩy tòa đứng về phía buộc tội, làm mất tính khách quan” - PGS-TS Phạm Hồng Hải (Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam) kiến nghị.
Đồng tình, Ths Đinh Thế Hưng phân tích thêm: Quy định tại Điều 179 Bộ luật Tố tụng hình sự cho phép thẩm phán chủ tọa phiên tòa có định kiến trước là bị cáo có tội. Điều đó khiến người ta nghi ngờ về tính hình thức của phiên xử, khi mà thẩm phán đã dự liệu trước kết quả bị cáo có tội.
Ông Hưng đề xuất: Luật nên sửa theo hướng cho phép tại giai đoạn xét xử, VKS có quyền bổ sung chứng cứ nếu tự thấy việc chứng minh tội phạm chưa đầy đủ. Nếu VKS vẫn giữ nguyên quan điểm buộc tội dù thấy những thiếu sót về chứng cứ thì tòa vẫn xét xử và tuyên bị cáo không phạm tội với lý do bên buộc tội không chứng minh được hoặc chứng minh không đúng pháp luật. “Có như vậy mới đề cao trách nhiệm của VKS, đồng thời trả tòa về đúng chức năng xét xử. Phán quyết của tòa khi đó mới bảo đảm khách quan, không định kiến”.
Về chuyện này, Phó Chánh án TAND Tối cao Trần Văn Độ lại cho rằng “không nên quá cực đoan”. Theo ông, tòa ở vị trí trung tâm với nhiệm vụ xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, kiểm soát được tội phạm và bảo đảm tội phạm phải bị xử lý nghiêm minh chứ không thể theo hướng buộc tội được thì buộc, không buộc được thì thôi như hệ thống án lệ.
Ông Độ nói cơ chế và nội dung trả hồ sơ để điều tra bổ sung của tòa phải khác. Cụ thể, tòa chỉ trả hồ sơ sau khi đã xét xử công khai tại phiên tòa. Căn cứ trả là khi thấy có vi phạm tố tụng nghiêm trọng trong quá trình điều tra, truy tố hoặc thiếu chứng cứ quan trọng khiến tòa không thể phán quyết (chứ không phải không buộc tội được).
Bình đẳng trong thu thập chứng cứ?
Theo luật, tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án do người tham gia tố tụng cung cấp chỉ có thể trở thành chứng cứ khi được nộp và được các cơ quan tố tụng chấp nhận đưa vào hồ sơ. Từ đó, một bất cập lớn là hồ sơ vụ án khi đưa ra tòa thường có xu hướng thiên về chứng cứ buộc tội, thiếu chứng cứ gỡ tội.
Ông Trần Văn Độ cho rằng bất cập này xuất phát từ cơ chế tổ chức: “Cơ quan điều tra, VKS là cơ quan buộc tội thì rõ ràng chứng cứ chủ yếu là buộc tội. Có ai cố đi tìm chứng cứ gỡ tội đâu, nếu có thì chẳng qua là ngẫu nhiên tìm thấy trong quá trình buộc tội. Chứng cứ gỡ tội phải là bên bị can, bị cáo, người bào chữa”.
Phó Viện trưởng Viện Khoa học kiểm sát VKSND Tối cao Đỗ Văn Đương cũng thừa nhận với thực tế này thì “quyền được suy đoán vô tội của bị cáo khó có thể được tôn trọng một cách thực sự”.
Để khắc phục, Ths Đinh Thế Hưng cho rằng bên buộc tội và bên gỡ tội cần phải có sự bình đẳng trong hoạt động thu thập chứng cứ. Chỉ có tòa mới có thẩm quyền đánh giá, chấp nhận, sử dụng chứng cứ mà hai bên đưa ra.
Nguyên tắc suy đoán vô tội
- Không ai có thể bị coi là có tội khi tội phạm do họ thực hiện chưa được chứng minh theo đúng các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự và chưa được xác định bằng bản án kết tội của tòa án đã có hiệu lực pháp luật.
- Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan điều tra, VKS; bị can, bị cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng minh là mình vô tội.
- Bản cáo trạng của VKS và bản án kết tội của tòa án phải dựa trên các chứng cứ khẳng định chắc chắn về lỗi của người bị buộc tội trong việc thực hiện tội phạm. Mọi nghi ngờ về lỗi của bị can, bị cáo nếu không thể loại trừ được theo trình tự, thủ tục do luật định và khi chưa có sự thống nhất trong việc giải thích, áp dụng các quy phạm pháp luật đều phải được giải quyết theo hướng có lợi cho họ.
Người bào chữa bị lệ thuộc
Tính thụ động và bị lệ thuộc của người bào chữa vào các cơ quan tố tụng vẫn là điểm dễ nhận thấy trong hoạt động tố tụng hình sự ở nước ta. Sự tham gia tố tụng của người bào chữa gặp nhiều khó khăn, cơ sở để họ biện hộ cho bị can, bị cáo chủ yếu vẫn là hồ sơ vụ án do cơ quan điều tra xây dựng. Cả trên bình diện pháp lý và thực tiễn, người bào chữa chưa thực sự có cơ hội bình đẳng với bên buộc tội trong việc thực hiện chức năng gỡ tội.
TS ĐỖ VĂN ĐƯƠNG, Phó Viện trưởng Viện Khoa học kiểm sát VKSND Tối cao
Bảo đảm quyền bào chữa
Nguyên tắc suy đoán vô tội quan hệ chặt chẽ với nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa và nguyên tắc tranh tụng. Bởi vì nếu đã bị coi là có tội ngay từ khi chưa được xét xử thì quyền bào chữa, quyền được tranh tụng trước tòa để tìm ra chân lý của vụ án chỉ là “hư quyền”. Khi đó, việc xét xử chỉ là việc tòa đi tìm lời giải cho một bài toán có sẵn đáp số là một người có tội.
Ths ĐINH THẾ HƯNG, Viện Nhà nước và Pháp luật
Nghi can đang chịu thành kiến
Một trong những nội dung cơ bản của nguyên tắc suy đoán vô tội, được giải thích ngắn gọn là mọi nghi ngờ về pháp luật và chứng cứ phải được giải thích có lợi cho bị can, bị cáo. Tuy nhiên, qua thực tế hoạt động nghề nghiệp và qua trao đổi với các đồng nghiệp khác, tôi thấy các bị can, bị cáo chưa hề được cơ quan tố tụng, người tiến hành tố tụng đối xử theo hướng này.
Luật sư NGUYỄN VĂN TÚ, Giám đốc Công ty Luật Fanci
ĐỨC MINH
Nguon: Phap luat TPHCM Online
BÀI VIẾT TƯƠNG TỰ:
BÀI VIẾT MỚI HƠN :
Ai được giải thích luật tại tòa? - 12.06
Bài 01. Khái niệm, nhiệm vụ và những nguyên tắc cơ bản của luật Tố tụng hình sự VN - 29.10
[Lock] File đề cương luật tố tụng hình sự và ôn tập (thầy gửi) - 30.10
Bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can - 31.10
Bài 02. Cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng. - 03.11
BÀI VIẾT TRƯỚC ĐÓ :
Sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự: tranh tụng để phiên tòa dân chủ, minh bạch hơn - 31.03
Góp ý sửa đổi bộ luật tố tụng hình sự - Tòa không buộc tội thay cho VKS - 29.03
Hạn chế bất hợp tác trong hoạt động tố tụng - 06.03
Có được phép ủy quyền tiến hành tố tụng không? - 24.02
Phân định thẩm quyền trong tố tụng hình sự Việt Nam - 24.01
“Nếu bạn hỏi một người giỏi trượt băng làm sao để thành công, anh ta sẽ nói với bạn: ngã, đứng dậy là thành công”.
ISAAC NEWTON
Trả Lời Với Trích Dẫn
16-11-2011, 00:41 #2 hieuto
NEVER EAT ALONE.

Tham gia ngày
Oct 2010
Bài viết
61
Thích
206
Được thích 160 lần / 133 bài viết
Suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự: Kinh nghiệm Na Uy
Trong hai ngày 25 và 26 tháng 11 năm 2010, tại Hà Nội, Viện Nhà nước và Pháp luật thuộc Viện Khoa học xã hội Việt Nam và Trung tâm Nhân quyền, Đại học Oslo đồng tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “Suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự: Kinh nghiệm Na Uy”.


Tham dự hội thảo, về phía Na Uy có các chuyên gia, nhà khoa học đến từ Tòa phúc thẩm Bogarting tại Oslo, Khoa Luật (Đại học Oslo), Hãng Luật Stabell & Co, Viện Tội phạm học và Pháp luật (Khoa Luật, Đại học Oslo), Sở Cảnh sát Oslo. Về phía Việt Nam có sự tham gia đông đảo của các nhà khoa học đại diện cho các cơ sở nghiên cứu, tư vấn trong lĩnh vực luật học như: Viện Nhà nước và Pháp luật (thuộc Viện Khoa học xã hội Việt Nam), Bộ Tư pháp, Khoa Luật (Đại học Quốc gia Hà Nội), Liên đoàn Luật sư Việt Nam…
Hội thảo do GS.TS. Võ Khánh Vinh (Phó chủ tịch Viện Khoa học xã hội ViệtNam), PGS.TS. Nguyễn Như Phát (Viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật), ông Iver Huitfeldt (Thẩm phán Tòa phúc thẩm Bogarting tại Oslo) và GS.TS. Ulf Stridbeck (Khoa Luật, Đại học Oslo) đồng chủ trì.
Các báo cáo tham luận tại Hội thảo xoay quanh các vấn đề trực tiếp liên quan đến nguyên tắc suy đoán vô tội trong Tố tụng hình sự ở Việt Nam và Na Uy.
Tham luận của các chuyên gia Na Uy tập trung vào những vấn đề:
- Suy đoán vô tội và bảo vệ quyền con người trong hệ thống tư pháp hình sự của Na Uy;
- Nguyên tắc suy đoán vô tội được ghi nhận trong các Công ước nhân quyền quốc tế mà Việt Nam và Na Uy đã ký kết;
- Nguyên tắc suy đoán vô tội từ quan điểm triết học và đạo đức;
- Nguyên tắc suy đoán vô tội trong hoạt động của cảnh sát điều tra;
- Vai trò của hoạt động bào chữa và quyền của bị cáo trong việc đảm bảo nguyên tắc suy đoán vô tội;
- Suy đoán vô tội và các nguyên tắc gắn liền với chứng cứ trong các vụ án hình sự ở Na Uy.
Hai bên đã trình bày, thảo luận những vấn đề liên quan đến nguyên tắc suy đoán vô tội như nguồn gốc, nội dung, sự thể hiển của nó trong pháp luật tố tụng hình sự mỗi nước, thực tiễn áp dụng nguyên tắc này và phương hướng hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam nhằm đảm bảo nguyên tắc suy đoán vô tội.
Những tham luận và trao đổi tại Hội thảo cho thấy: Nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự là thành tựu vĩ đại của văn minh pháp lý trong việc bảo vệ quyền con người và là nguyên tắc không thể thiếu của tố tụng hình sự trong Nhà nước pháp quyền ở Na Uy và Việt Nam. Tuy nhiên, do nhiều yếu tố khác nhau về chính trị, kinh tế, xã hội, mô hình tố tụng… nên sự thể hiện của nguyên tắc này ở mỗi nước có khác nhau, chủ yếu liên quan đến việc tổ chức, kỹ thuật chứ không phải là vấn đề nhận thức. Chính sự khác nhau này sẽ mở ra cơ hội hợp tác cho cả hai bên trong thời gian tới nhằm hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự, thực tiễn áp dụng để đảm bảo nguyên tắc suy đoán vô tội.
Hằng Nga
(Theo isl.gov.vn)

Oan sai và nguyên tắc suy đoán vô tội
SGTT.VN - Một người làm thuê cho nhà vườn được tuyên bố trắng án sau bảy năm bị cáo buộc vào các tội hiếp dâm và giết người, thậm chí có lúc đã nhận lãnh hình phạt tử hình theo một bản án đã tuyên chờ được thi hành. Vụ án kéo dài và tốn nhiều công sức của các cơ quan tố tụng cũng như của giới truyền thông, rốt cuộc đã khép lại với một kết cục có hậu cho bị cáo, như trong tiểu thuyết.

Tô phở nóng và li cà phê sữa đá ngon nhất trong đời của Lê Bá Mai, buổi sáng 25.5, ngày tự do đầu tiên sau bảy năm lao lý. Ảnh: Trần Việt Đức
Lý do để xếp hồ sơ đơn giản là không có đủ chứng cứ để buộc bị cáo vào các tội danh dự kiến. Bị cáo được trả tự do theo đúng một nguyên tắc được ghi nhận trong pháp luật tố tụng hình sự hiện hành: cơ quan chức năng có trách nhiệm chứng minh một người nào đó là có tội; trong khi người bị truy cứu trách nhiệm hình sự, được gọi là bị can hay bị cáo tuỳ theo giai đoạn tố tụng, không có nghĩa vụ chứng minh là mình không có tội. Nói khác đi, mọi người vướng vào vòng lao lý đều được suy đoán ngoại phạm cho đến khi những bằng chứng chống lại họ được trưng ra một cách thuyết phục.
Nguyên tắc suy đoán vô tội không phải từ trên trời rơi xuống. Đó là kết quả của cả một quá trình tiến hoá của luật pháp, diễn ra song song với quá trình tiến hoá của xã hội, từ tình trạng lộn xộn, hỗn mang, tuỳ tiện đến chỗ có trật tự, có tổ chức ngày càng tốt và chặt chẽ.
Có thể với nguyên tắc này, nhà chức trách, xã hội buộc phải để một người bị tình nghi được tự do, cũng như phải chịu bó tay trong việc truy tầm thủ phạm của một tội ác. Vụ án nói trên là một ví dụ điển hình. Tuy nhiên, nếu việc bỏ lọt tội phạm có khiến một gia đình phải chịu mất mát không thể bù đắp, thì việc kết tội oan cho một người khiến có đến hai gia đình bị thiệt hại và chịu đau khổ một cách bất công, chưa kể những hệ luỵ xã hội tiêu cực kéo theo.
Trong lĩnh vực chế tài, xử phạt, có một nguyên tắc còn cao hơn nữa chi phối hành vi ứng xử của người nắm giữ công lực khi tác nghiệp, đó là phải dựa vào sự thật khách quan để ra quyết định xử lý. Một khi vì lý do gì đó mà sự thật không bộc lộ, thì phải thực hiện những biện pháp thích hợp theo thẩm quyền để tìm và lôi nó ra ánh sáng.
Được trao chức năng quản lý, gìn giữ trật tự xã hội, bảo đảm cuộc sống yên lành của người dân, mỗi khi có dấu hiệu của một vụ phạm pháp, thì công lực phải tích cực điều tra để phát hiện người vi phạm. Về phần mình, cơ quan công tố phải xử lý tốt việc đánh giá và đối chiếu chứng cứ thu được với các quy định tương ứng của pháp luật để cáo buộc cho chính xác; còn quan toà phải lắng nghe các ý kiến khác biệt do các bên trong cuộc xung đột lợi ích đưa ra, rồi phải cân nhắc theo luật pháp, lương tâm trước khi phán xét, phân xử.
Có điều chắc chắn là xã hội phải chấp nhận có những vụ vi phạm pháp luật bị bỏ lọt, tạm thời hoặc vĩnh viễn, bất chấp các nỗ lực của các cơ quan có trách nhiệm và có thẩm quyền. Suy cho cùng, cả việc phát hiện, cũng như việc để lọt các vụ vi phạm pháp luật, đều là những điều bình thường. Tương tự, những quyết định xử lý chính xác, công minh, cũng như những quyết định xử phạt sai lầm, oan uổng đều có thể hiểu và chấp nhận được. Lý do là hệ thống quản lý, hệ thống tư pháp, cũng như chính những con người giữ các vị trí trong các hệ thống đó, không bao giờ hoàn hảo.
Dẫu sao, mỗi khi xảy ra một trục trặc nào đó trong quá trình vận hành của hệ thống, thì chính người nắm quyền lực công phải giải trình, cho thấy mình đã làm tất cả những gì có thể, phù hợp với luật pháp, với đạo lý và với đầy đủ tinh thần trách nhiệm.
Bởi trong điều kiện Nhà nước được coi là người phục vụ xã hội, luật pháp không thiết lập nguyên tắc cho phép nhà chức trách được hưởng sự suy đoán hoàn thành nhiệm vụ trong trường hợp bị công kích, và đẩy cho xã hội, công luận trách nhiệm chứng minh điều ngược lại.
PGS.TS NGUYỄN NGỌC ĐIỆN
http://www.sgtt.com.vn/Goc-nhin/1452...an-vo-toi.html

Sự thể hiện của nguyên tắc suy đoán vô tội trong chế định về xét xử của Luật tố tụng hình sự Việt Nam
Ngay từ thời La mã cổ đại người ta đã khẳng định trách nhiệm chứng minh thuộc về bên tố cáo, thuộc bên khẳng định chứ không phải bên phủ định, những tư tưởng này chỉ được các quan toà áp dụng trong tố tụng dân sự. Đây được coi là cội nguồn của nguyên tắc suy đoán vô tội (presomtion of innonce) 1.
Tuy nhiên, chỉ đến khi cách mạng tư sản Pháp 1789 bùng nổ, tư tưởng này mới được mới được ghi nhận như là một nguyên tắc của pháp luật. Tuyên ngôn nhân quyền 1789 long trọng tuyên bố: Mọi người được coi là vô tội cho đến khi bị tuyên bố phạm tội .
Nếu xét thấy cần thiết phải bắt giữ thì mọi sự cưỡng bức vượt quá mức cần thiết cho phép đều bị pháp luật xử lý nghiêm khắc2. Suy đoán vô tội đã đựợc luật hình sự của nhiều nhà nước coi là nguyên tắc của tố tụng hình sự, được đánh giá là thành tựu vĩ đại của văn minh pháp lý trong việc bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự.
Hiện nay vẫn còn nhiều quan điểm về nội dung của nguyên tắc suy đoán vô tội, nhưng theo chúng tôi suy đoán vô tội bao gồm những nội dung sau đây:
-Người bị tình nghi, bị can, bị cáo được coi là không có tội cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Toà án.
- Nghĩa vụ chứng minh thuộc về bên buộc tội, người bị tình nghi, bị can, bị cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng minh sự vô tội của mình.
- Mọi ghi ngờ về pháp luật và chứng cứ phải được giải thích có lợi cho người bị tình nghi, bị can, bị cáo.Cũng giống như nhiều nguyên tắc khác của pháp luật, suy đoán vô tội chỉ trở thành nguyên tắc của luật tố tụng hình sự trong giai đoạn lịch sử nhất định, trong một kiểu Nhà nước nhất định.
Trong một nhà nước mà quyền con người bị chà đạp, khi tôn giáo, thần quyền còn thống trị thì những tư tưởng văn minh và tiến bộ như suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự không có cơ hội thể hiện chứ chưa nói đến trở thành nguyên tắc pháp luật.
Ngược lại, xã hội phát triển đến trình độ cao hơn, khi quyền con người được Nhà nước tôn trọng và bảo vệ thì những tư tưởng pháp lý tiến bộ như suy đoán vô tội tất yếu sẽ được ghi nhận và bảo đảm thực hiện không chỉ trên phương diện lập pháp mà còn cả trên thực tế.
Chiến lược cải cách tư pháp trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền của dân do dân và vì dân đòi hỏi phải hoàn thiện hệ thống pháp luật trong đó có hệ thống pháp luật tố tụng hình sự cho phù hợp. Những tư tưởng, nguyên tắc pháp luật đã được cộng đồng quốc tế thừa nhận như là giá trị to lớn của văn minh nhân loại phải được ghi nhận trong pháp luật tố tụng hình sự nước ta. Chính vì vậy có thể nói ghi nhận nguyên tắc suy đoán vô tội là đòi hỏi tất yếu của luật tố tụng hình sự trong nhà nước pháp quyền.
Trước khi có Bộ luật TTHS 1989, trong các văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật, những nội dung của nguyên tắc suy đoán vô tội cũng được thừa nhận ở mức độ này hay mức độ khác. Điều 10, Điều 11 Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) hiện hành quy định: Không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật của Toà án, trách nhiệm chứng minh thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng, bị can bị cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng minh sự vô tội của mình. Những nội dung này được thể hiện xuyên suốt các quy định của BLTTHS Việt Nam trong đó có chế định xét xử.
2. Nguyên tắc suy đoán vô tội trong giai đoạn xét xử vụ án hình sự
Nguyên tắc suy đoán vô tội (SĐVT) khẳng định: Người bị tình nghi, bị can, bị cáo được coi là không có tội cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực của Toà án.
Điều này cho thấy chỉ có Toà án mới có quyền tuyên bố một người có tội và áp dụng trách nhiệm hình sự đối với họ. (BLTTHS) hiện hành đã dành hai phần (3 và 4) với 9 chương quy định về giai đoạn xét xử vụ án hình sự. Với tư cách là giai đoạn trung tâm của tố tụng hình sự, việc quy định trong pháp luật và thực tiễn thực hiện việc xét xử của Toà án phải thể hiện và tuân theo các nguyên tắc của tố tụng hình sự trong đó có nguyên tắc suy đoán vô tội.
Không chỉ khẳng định chỉ Toà án mới có quyền tuyên bố một người phạm một tội nào đó, nguyên tắc SĐVT trong giai đoạn xét xử vụ án hình sự còn thể hiện quyền được xét xử công bằng của bất kỳ người bị buộc tội nào.
Quyền được xét xử công bằng là một tiêu chuẩn của luật nhân quyền quốc tế nhằm bảo vệ cá nhân không bị lấy đi, tước đoạt một cách độc đoán những quyền tự do cơ bản.
Điều 14 Công ước quốc tế về nhân quyền quy định: “Mọi người phải được hưởng sự xét xử công bằng và công khai của một Toà án có thẩm quyền, độc lập và không thiên vị do luật định”.3 Pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ 1945 đến nay đã thể hiện việc tôn trọng và bảo vệ quyền con người trong các quy định về hoạt động xét xử của Toà án.
Thông tư số 2225 HCTP ngày 24/10/1956 của Bộ Tư pháp đã hướng dẫn: Không nên có định kiến rằng hễ người bị truy tố là nhất định có tội mà đối xử như với người có tội; bị can trước khi tuyên án được coi như vô tội để Toà án có thái độ hoàn toàn khách quan.4 Để đảm bảo việc khách quan, vô tư , không định kiến bị cáo có tội trước khi xét xử của Toà án , Thông số 16/TATC ngày 27/9/1974 của Toà án nhân dân tối cao đã đưa ra hướng dẫn có tính nguyên tắc trong hoạt động xét xử nói chung và xét hỏi tại phiên toà nói riêng như sau: “ Việc xét hỏi tại phiên toà nhằm trực tiếp và công khai thẩm tra lại các chứng cứ của vụ án.
Do đó, Hội dồng xét xử phải xét hỏi một cách khách quan. Cần tránh tư tưởng quá tin vào hồ sơ mà coi nhẹ tác dụng của việc xét hỏi tại phiên toà hoặc cho rằng việc xét hỏi chỉ nhằm buộc tội bị can phải xác nhận những lời mà họ đã khai ở cơ quan điều tra”5. Như vậy, những nội dung của nguyên tắc SĐVT trong giai đoạn xét xử đã được thể hiện trong các văn bản hướng dẫn của cơ quan xét xử cao nhất. Tuy chưa trở thành nguyên tắc nhưng những tư tưởng này đã góp phần định hướng cho hoạt động xét xử của Toà án.
BLTTHS 1989 và 2003 đã đưa hai nội dụng của nguyên tắc SĐVT thành nguyên tắc cơ bản và nó được thể hiện trong những quy định về xét xử của Toà án như sau:Trước hết, nguyên tắc SĐVT được thể hiện trong các quy định về thẩm quyền xét xử (Điều 170) về vụ việc. Theo đó, Toà án cấp tỉnh được xét xử những vụ án có tính chất mức độ nghiêm trọng cao hơn Toà án cấp huyện (thể hiện ở khung hình phạt mà bị cáo bị truy tố). Mục đích của việc phân định thẩm quyền này là đảm bảo cho việc xét xử được chính xác, tránh kết tội oan người vô tội bởi hậu quả của việc kết án oan trong những vụ án lớn là nghiêm trọng và khó khắc phục hậu quả hơn rất nhiều so với những vụ án nhỏ.
Điểm đáng lưu ý là Điều 170 BLTTHS 2003 có sự sửa đổi về kỹ thuật lập pháp so với Điều 145 BLTTHS năm 1989 thể hiện nhận thức về nguyên tắc suy đoán vô tội bằng việc quy định: Toà án nhân dân cấp huyện và Toà án quân sự cấp quân khu xét xử sơ thẩm những vụ án hình sự “về những tội phạm….” thay cho quy dịnh “xét xử những tội phạm”.
Quy định này cũng giống với Điều 31 BLTTHS Liên bang Nga năm 2001. Việc sửa đổi này cho thấy ngay từ khi thụ lý vụ án, xác định thẩm quyền, Toà án căn cứ vào nội dung cáo trạng truy tố bị cáo về tội gì ít nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hay đặc biệt nghiêm trọng chứ không thể khẳng định ngay hành vi bị Viện kiểm sát truy tố là “tội phạm”.
Nguyên tắc SĐVT với ý nghĩa bảo vệ quyền con người được thể hiện trong BLTTHS hiện hành về giai đoạn xét xử ở những quy định về thời hạn xét xử. Trong quá trình tố tụng tiền xét xử, rất nhiều trường hợp bị cáo bị áp dụng các biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự. Chính vì vậy, họ có quyền được xét xử không quá mức chậm trễ tại Toà án. Tại toà họ mới bị tuyên có tội hay không.
Việc xét xử phải đảm bảo quyền xét xử không được chậm trễ quá mức tại toà cho người bị buộc tội để từ đó nhanh chóng đưa ra bản án kết tội hoặc nhanh chóng đưa họ ra khỏi vòng quay tố tụng hình sự nếu việc buộc tội không thực hiện được. Việc đánh giá được xem là chậm trễ quá mức hay không phụ thuộc vào tính phức tạp của vụ án, nhân thân bị cáo, tình trạng có bị giam giữ hay không.
Điều 176 BLTTHS 2003 cụ thể hoá quyền được xét xử không chậm trễ trong Công ước Quốc tế về quyền con người bằng thời hạn chuẩn bị xét xử, thời hạn mở phiên toà. Theo đó, thời hạn chuẩn bị xét xử là đối với tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng tương ứng là 30 ngày, 45 ngày, 60 ngày. Trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày có quyết định đưa vụ án ra xét xử Toà án phải mở phiên toà.
Tuy nhiên trong quá trình chuẩn bị xét xử, Toà án có thể đưa vụ án ra xét xử cũng có thể đình chỉ vụ án. Những căn cứ mà Toà án phải đình chỉ vụ án là: Người thực hiện hành vi phạm tội chưa đến tuổi chị trách nhiệm hình sự; hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, tội phạm đã được đặc xá. Đây là những trường hợp bị cáo không bị coi là có tội .
Với chế định Toà án đình chỉ vụ án, một lần nữa , luật tố tụng hình sự Việt nam khẳng định: Một người chỉ bị coi là có tội khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Toà án. Còn một người được coi là vô tội trong bất cứ giai đoạn tố tụng nào.
Nguyên tắc SĐVT quan hệ chặt chẽ với nguyên tắc đảm bảo quyền bào chữa và nguyên tắc tranh tụng bởi vì nếu đã bị coi là có tội ngay từ khi khởi tố vụ án, khởi tố bị can…thì quyền bào chữa, quyền được tranh tụng trước toà để tìm ra chân lý của vụ án chỉ là hư quyền. Xét xử chỉ là việc Toà án đi tìm lời giải cho một bài toán có sẵn đáp số là một người có tội và bắt họ vào tù. Chỉ vì thừa nhận suy đoán vô tội nên BLTTHS hiện hành có nhiều quy định đảm bảo quyền bào chữa
- quyền chứng minh sự vô tội của bị cáo. Quyền chứng minh sự vô tội của bị cáo được thể hiện trong các quy định dưới đây:
Trước hết, bị cáo không những chỉ được biết mình bị khởi tố, điều tra về tội gì (ở giai đoạn điều tra) mà còn được biết mình bị xét xử về tội gì. Đây là nội dung của Điều 9 Công ước Quốc tế về nhân quyền: Bị cáo được thông báo tức thời và thật chi tiết bằng ngôn giữ mà anh ta hiểu được về bản chất và lý do buộc tội anh ta”.
Cụ thể hoá nội dung này, Điều 178 BLTTHS Việt Nam quy định như sau: Quyết định đưa vụ án ra xét xử phải ghi rõ tội danh và điều khoản BLHS mà viện kiểm sát áp dụng đối với hành vi của bị cáo. Trong giai đoạn xét xử, quyền chứng minh sự vô tội của bị cáo còn được thể hiện ở việc bị cáo có quyền đưa ra các chứng cứ, yêu cầu, đề nghị thay đổi thành viên hội đồng xét xử và những người tiến hành tố tụng, yêu cầu triệu tập thêm người làm chứng…Bị cáo có quyền được tham gia phiên toà.
Tham gia phiên toà là quyền đồng thời cũng là nghĩa vụ của bị cáo nhưng việc bị cáo trốn tránh không có nghĩa là bị cáo có tội. Chỉ xét xử vắng mặt bị cáo khi họ trốn tránh và việc truy nã không có kết quả, không triệu tập được bị cáo, hoặc sự vắng mặt của bị cáo không trở ngại cho việc xét xử.Đối với giai đoạn xét xử, BLTTHS hiện hành có nhiều quy định đảm bảo cho các bên buộc tội và gỡ tội được tranh tụng bình đẳng mặc dù tố tụng hình sự Việt Nam không phải là kiểu tố tụng tranh tụng.
Điều 210, BLTTHS cho phép các bên buộc tội và gỡ tội có quyền bình đẳng trong việc đưa ra chứng cứ, tài liệu đồ vật, yêu cầu và tranh luận dân chủ trước toà. Toà án có trách nhiệm tạo điều kiện cho các bên thực hiện các quyền đó nhằm làm rõ sự thật khách quan.
Điều 218, thể hiện rõ nguyên tắc tranh tụng ở việc quy định thủ tục đối đáp trong đó bị cáo có quyền trình bày ý kiến về bản luận tội và đưa ra đề nghị của mình. Điều luật cũng bắt buộc Viện kiểm sát phải đưa ra những lập luận của mình đối với từng ý kiến. Đây là trách nhiệm của bên buộc tội tại phiên toà phải tranh luận toàn diện, đầy đủ, bình đẳng với bên gỡ tội, không được lảng tránh hoặc trả lời một cách áp đặt và thiếu trách nhiệm kiểu như “giữ nguyên quan điểm truy tố” mà không đưa ra lập luận để bảo vệ quan điểm buộc tội của mình.
Việc cho phép các bên tranh tụng đã thể hiện nguyên tắc SĐVT ở chỗ: Quá trình tố tụng từ khởi tố điều tra- truy tố cho đến phiên toà hình sự chưa cho phép khẳng định chắc chắn một người có tội thì mới tồn tại sự tranh tụng giữa bên buộc tội và gỡ tội. Suy đoán vô tội là cơ sở cho việc tranh tụng và tranh tụng đảm bảo cho việc thực hiện suy đoán vô tội.
Nguyên tắc SĐVT khẳng định: Bị cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng minh sự vô tội của mình. Như vậy, đồng nghĩa với việc tại phiên toà bị cáo có quyền im lặng tức là không có nghĩa vụ phải trả lời các câu hỏi của hội đồng xét xử. Luật tố tụng hình sự Việt Nam không quy định quyền im lặng của bị cáo nhưng Điều 229 BLTTHS quy đinh:
Nếu bị cáo không trả lời các câu hỏi của Hội đồng xét xử, kiểm sát viên, người bào chữa…tiếp tục tiếp tục hỏi những người khác và xem xét vật chứng, tài liệu có liên quan đến vụ án”.
Như vậy, điều luật đã gián tiếp công nhận quyền được im lặng của bị cáo tại phiên toà và không buộc bị cáo chia sẻ gánh nặng chứng minh.Nguyên tắc suy đoán vô tội chỉ rõ: Khi chưa có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Toà án thì thì bị can, bị cáo khong bị coi là có tội.
Điều đó cho thấy tầm quan trong của bản án đối với quá trình tố tụng hình sự cùng ý nghĩa to lớn của nó đối với việc đảm bảo nguyên tắc suy đoán vô tội. Bản án hình sự là hình thức pháp lý của hoạt động áp dụng pháp luật hình sự và tố tụng hình sự chỉ do Toà án ban hành trong đó tuyên bố một người phạm tội hoặc không phạm tội. Điều 224, BLTTHS đã đưa ra khuôn mẫu chung của bản án hình sự sơ thẩm về hình thức và nội dung.
Theo đó, bản án hình sự chỉ có hai loại: Bản án hình sự tuyên bị cáo có tội và bản án hình sự tuyên bị cáo không phạm tội. Bản án tuyên bị cáo phạm tội phải chỉ rõ bị cáo phạm tội gì, theo điều khoản nào của BLHS. Nếu bị cáo vô tội thì dứt khoát trongbản án phải khôi phục danh dự, nhân phẩm và các quyền lợi khác cho họ. Với nhận thức chỉ có hai loại bản án quy định tại Điều 224 BLTTHS chứ không thể có hơn mới tránh được những bản án tuyên rất “lửng lơ” kiểu như: Bị cáo không phải chịu trách nhiệm hình sự về tội… “không đủ căn cứ để kết tội bị cáo về tội hoặc hành vi của bị cáo không đủ yếu tố cấu thành tội phạm…vv và vv….
Tuyên như vậy rất khó xác định bị cáo có tội hay không có tội, oan hay không oan, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền suy đoán vô tội cũng như các quyền lợi khác của bị cáo.Nguyên tắc SĐVT còn đòi hỏi bản án phải công minh biểu hiện ở việc hình phạt hoặc biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự được tuyên trong bản án phải phù hợp với mức độ nguy hiểm cho xã hội nhân thân của người có tội, còn không có tội phải được tuyên là vô tội và phải được minh oan.6 Vì bản án không được dựa trên những chứng cứ giả định nên Điều 224 quy định: Bản án (kết tội) phải trình bày việc phạm tội của bị cáo, phân tích những chứng cứ có tội và chứng cứ vô tội (bản án vô tuyên bị cáo vô tội).
đây chính là tính có căn cứ của bản án hình sự tức là mọi quyết định của Toà án trong bản án phải dựa trên hệ thống chứng cứ được thu thập một cách khách quan, đầy đủ, hợp pháp và toàn diện trong tất cả các giai đoạn của tố tụng hình sự và phải được đưa ra xem xét, đánh giá công khai, dân chủ, bình đẳng tại phiên toà. Sẽ không có một bản án chính xác, giải quyết triệt để, toàn diện các vấn đề của vụ án hình sự nếu chỉ dựa vào suy luận chủ quan, định kiến của hội đòng xét xử và các cơ quan tiến hành tố tụng.
Những căn cứ để tuyên bị cáo không phạm tội cần được hiểu rộng, hơn không chỉ là có đủ chứng cứ và đủ căn cứ pháp lý tuyên bị cáo không phạm tội mà còn là cả những trường hợp không đủ căn chứng minh bị cáo có tội, có nghi ngờ về chứng cứ cũng như pháp luật để chứng minh bị cáo có tội. Điều này phù hợp với nguyên tắc SĐVT khi trách nhiệm nhiệm chứng minh thuọc về các cơ quan tiến hành tố tụng và mọi nghi ngờ về chứng cứ và pháp luật phải giải quyết có lợi cho bị can, bị cáo.Bản án hình sự sơ thẩm chỉ có hiệu lực khi nó không có kháng cáo kháng nghị trong thời hạn luật định..
Điều đó cho thấy, dù đã có bản án kết tội nhưng nếu bản án ấy bị kháng cáo, kháng nghị (loại trừ những kháng cáo kháng nghị không liên quan đến trách nhiệm hình sự của bị cáo) thì bị cáo vẫn được coi là không có tội. Trong quá trình xét xử phúc thẩm, Toà án và cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải tuân thủ nguyên tắc SĐVT giống như trong quá trình xét xử sơ thẩm trong việc chứng minh và đối xử với bị cáo. Điều 246 BLTTHS quy định về việc bổ sung, xem xét chứng cứ tại phiên toà phúc thẩm.
Theo đó, tại phiên toà phúc thẩm, Viện Kiểm sát nhân dân, bị cáo, những người tham gia tố tụng khác vẫn có quyền bổ sung chứng cứ. Quy định này tiếp tục đảm bảo quyền chứng minh sự vô tội của bị cáo nhằm đảm bảo cho xét xử phúc thẩm được khách quan, toàn diện và chính xác. Bản án hình sự phúc thẩm phải căn cứ cả vào những chứng cứ mới và những chứng cũ.
Th.s Đinh Thế Hưng - Viện Nhà nước và pháp luật
Nguồn: Tạp chí Toà án nhân dân

Pháp luật Tố tụng hình sự - Tránh đẩy bị cáo vào tình trạng bất lợi
Trong pháp luật hình sự nước ta, có rất nhiều quy định và ý tưởng làm luật được coi là tiến bộ. Các nhà làm luật đã rất chú trọng đến việc bảo vệ các giá trị cá nhân và bảo vệ sự yếu thế của cá nhân trong việc tham gia các quan hệ pháp luật hình sự. Như các tư tưởng về: không có luật là không có tội (Điều 2, BLHS), suy đoán vô tội trong pháp luật hình sự… Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn còn có những nguyên tắc thoáng nghe qua tưởng chừng như khá phù hợp nhưng nếu xem xét kỹ thì nó lại làm ảnh hưởng rất nhiều đến sự tiến bộ của luật hình sự và ảnh hưởng rất lớn đến quyền, lợi ích hợp pháp của bị can, bị cáo khi tham gia vào quan hệ pháp luật này. Trong bài viết này tác giả chỉ xin bình luận về đoạn 2 Điều 10, BLTTHS (Nguyên tắc xác định sự thật của vụ án). Đó là: Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng.
Như chúng ta thấy Luật hình sự là một trong những biện pháp có tính cứng rắn thể hiện thái độ của nhà nước đối với hành vi phạm tội và nó là một biện pháp có tính cưỡng chế lớn nhất của nhà nước, đồng thời việc truy cứu trách nhiệm hình sự chủ yếu được tiếp cận dưới giác độ truy cứu trách nhiệm cá nhân – một mối tương quan có sự chênh lệch rất lớn về sức mạnh (nhà nước – cá nhân). Do đó, chỉ cần một sai sót nhỏ từ phía nhà nước cũng dẫn đến những thiệt rất lớn cho các cá nhân (bị cáo) trong các vụ án hình sự. Điều này muốn nói lên rằng, các nhà làm luật cũng đã hết sức cẩn trọng trong việc giảm thiểu thiệt hại cho các cá nhân bị truy cứu trách nhiệm hình sự bằng cách xây dựng các nguyên tắc có lợi cho bị cáo và làm giảm sự tác động của luật hình sự lên họ. Tuy nhiên, ở đây cũng có những vấn đề cần được xem xét như: quy định về trách nhiệm chứng minh tội phạm như đoạn 2 Điều 10 BLTTHS và viện dẫn đến định nghĩa tại Điều 33 BLTTHS thì rõ ràng các cơ quan tiến hành tố tụng bao gồm: Cơ quan điều tra, Viện Kiểm sát và Toà án.
Quy định này vô hình chung đẩy cả 3 cơ quan có sức mạnh khủng khiếp này về cùng một phe là cùng có trách nhiệm chứng minh tội phạm. Điều này dẫn đến một số hệ quả sau:
Thứ nhất, muốn chứng minh được tội phạm thì phương thức tốt nhất là 3 cơ quan này nên tìm cách hợp tác, bắt tay nhau trong việc xác định tội phạm. Nghĩa là đẩy bị cáo vào một thế hết sức bất lợi đó là phải đối đầu cùng một lúc với 3 cơ quan tiến hành tố tụng. Và thực tế chúng ta thấy hiện nay trước khi xử án, bằng các con đường không chính thức 3 cơ quan này đã có những sự tiếp xúc để thực hiện việc thảo luận về kết quả bản án dẫn đến tình trạng án bỏ túi như dư luận đang bức xúc hiện nay;
Thứ hai, trong quá trình xét xử Toà án vốn được coi là người phân xử công minh và nếu thực hiện trình tự tố tụng tranh tụng thì rõ ràng phải yêu cầu Toà án là người đứng giữa cơ quan công tố và bị cáo. Tuy vậy, do quy định của điều luật đã vô tình đẩy Toà án về phía cơ quan công tố trong quá trình xét xử nghĩa là Toà án phải thực hiện công việc “bới lông tìm vết” trong việc xác định tội phạm. Do đó, rõ ràng bị cáo lại càng bị đẩy vào tình trạng bất lợi hơn là phải chịu sự đối lập về vị thế của Toà án trong trường hợp này.
Còn dưới phương diện của tiến trình cải cách tư pháp ở nước ta hiện nay, chúng ta cũng thấy rằng mục tiêu trọng tâm của tiến trình cải cách tư pháp là nâng cao vị thế độc lập của Toà án trong hệ thống tư pháp. Tuy nhiên, nếu không có sự thay đổi trong quy định của điều luật này thì việc yêu cầu trên là không thể thực hiện được.
Trên đây là một số quan điểm và bình luận của tác giả về vị thế của bị cáo từ quy định của đoạn 2, Điều 10 BLTTHS để cùng trao đổi.
Ths. Cao Việt Thăng – Viện Nhà nước và pháp luật