1. Nguyên tắc "suy đoán vô tội" và sự cần thiết phải bảo đảm tính
thống nhất giữa Hiến pháp với Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự
"Suy đoán vô tội" là sự thể hiện quan điểm của Nhà nước trong việc
tôn trọng các giá trị cao quý của con người (nhân phẩm, danh dự) trong
xã hội và coi một người có đủ tư cách công dân với các quyền, nghĩa vụ
do Hiến pháp và pháp luật quy định, khi người đó chưa bị Tòa án (cơ quan
có thẩm quyền xét xử) kết tội bằng một bản án có hiệu lực pháp luật. Vì
vậy, để loại trừ, ngăn ngừa sự tùy tiện, lộng quyền, áp đặt hay vi phạm
pháp luật từ phía cơ quan tiến hành tố tụng (THTT), người THTT mà Hiến
pháp và Bộ luật Tố tụng hình sự (TTHS) Việt Nam đã quy định rõ các hoạt
động TTHS phải tuân thủ nghiêm chỉnh nguyên tắc pháp chế xã hội chủ
nghĩa (XHCN) "Mọi hoạt động TTHS của cơ quan THTT, người THTT và người
tham gia tố tụng phải được tiến hành theo quy định của Bộ luật này"
(Điều 3 Bộ luật TTHS năm 2003).
Thuật ngữ "suy đoán vô tội" chưa được Hiến pháp và pháp luật Việt Nam
sử dụng và ghi nhận chính thức. Tuy nhiên, trên cơ sở những tư tưởng
tiến bộ trong Điều 11 Tuyên ngôn thế giới về quyền con người năm 1948
"Một người bị buộc tội về hình sự, đều có quyền được coi là vô tội cho
đến khi được chứng minh là phạm tội theo pháp luật, tại một phiên tòa
xét xử công khai, nơi người đó được bảo đảm những điều kiện cần thiết để
bào chữa cho mình..." và Điều 14 Công ước quốc tế về các quyền dân sự
và chính trị năm 1966 của Liên hiệp quốc "Người bị cáo buộc là phạm tội
hình sự có quyền được coi là vô tội cho tới khi hành vi phạm tội của
người đó được chứng minh theo pháp luật...", thì nội dung của nguyên tắc
này đã được đề cập trong Hiến pháp Việt Nam năm 1992, sửa đổi năm 2001
(Điều 72), Bộ luật TTHS năm 1988 (các điều 10, 11) và Bộ luật TTHS năm
2003 (các điều 9, 10). Cho nên, xét dưới góc độ tôn trọng và bảo vệ
quyền con người, quyền công dân, yêu cầu của nguyên tắc "suy đoán vô
tội" đòi hỏi tất cả các chủ thể, trước hết là các cơ quan THTT, người
tiến hành TTHS phải tôn trọng danh dự, nhân phẩm của công dân, sau đến
những người khác, cơ quan, tổ chức, báo chí, truyền thông... cũng phải
đối xử và tôn trọng họ khi chưa có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp
luật. Còn khi họ đã có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật, thì Nhà
nước đã quy định các quyền và nghĩa vụ của họ với tư cách là người đã bị
kết án.
Điều 72 Hiến pháp năm 1992, sửa đổi năm 2001 quy định: "Không ai bị
coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Tòa
án đó có hiệu lực pháp luật.
Người bị bắt, bị giam giữ, bị truy tố, xét xử trái pháp luật có quyền
được bồi thường thiệt hại về vật chất và phục hồi danh dự. Người làm
trái pháp luật trong việc bắt, giam giữ, truy tố, xét xử gây thiệt hại
cho người khác phải bị xử lý nghiêm minh".
Điều 9 Bộ luật TTHS năm 2003 nhắc lại và đặt tên nguyên tắc "Không ai
bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực
pháp luật" quy định: "Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt
khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật".
Ngoài ra, Điều 32 Dự thảo sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 1992 (Điều
72) ngày 23/11/2012 quy định: "1. Không ai bị coi là có tội khi chưa có
bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.
2. Người bị buộc tội có quyền được Tòa án xét xử. Không ai bị kết án hai lần vì một tội phạm.
3. Người bị bắt, bị tạm giữ, tạm giam, bị điều tra, truy tố, xét xử có quyền sử dụng trợ giúp pháp lý của người bào chữa.
4. Người bị bắt, bị tạm giữ, tạm giam, bị điều tra, truy tố, xét xử
trái pháp luật có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất, tinh thần
và phục hồi danh dự. Người làm trái pháp luật trong việc bắt, tạm giữ,
tạm giam, điều tra, truy tố, xét xử gây thiệt hại cho người khác phải bị
xử lý theo pháp luật".
Nghiên cứu Điều luật này trong Dự thảo sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm
1992, chúng tôi nhận thấy, nội dung liên quan đến nguyên tắc "suy đoán
vô tội" và một số điểm hạn chế, tồn tại của Điều 72 Hiến pháp hiện hành
đã được Ban soạn thảo hoàn thiện như sau:
Một là, đã bỏ đi cụm từ "và phải chịu hình phạt" trong
khoản 1 để bảo đảm tính thống nhất và chặt chẽ với Bộ luật Hình sự
(BLHS) năm 1999, sửa đổi năm 2009 về miễn hình phạt (Điều 54) vì phải
bao quát hai trường hợp có hậu quả pháp lý khác nhau:
a) Một người phạm tội và đến khi xét xử, trong bản án kết tội có hiệu
lực pháp luật của Tòa án, người đó bị coi là có tội và bị áp dụng hình
phạt;
b) Một người phạm tội nhưng đến khi xét xử, trong bản án kết tội có
hiệu lực pháp luật của Tòa án, người đó bị coi là có tội nhưng không bị
áp dụng hình phạt mà được miễn hình phạt.
Hai là, đã bổ sung nội dung "Người bị buộc tội có quyền
được Tòa án xét xử. Không ai bị kết án hai lần vì một tội phạm" để bảo
đảm nguyên tắc pháp chế XHCN và quyền được xét xử công bằng được ghi
nhận trong Điều 10 Tuyên ngôn thế giới về quyền con người năm 1948 "Mọi
người đều bình đẳng về quyền được xét xử công bằng và công khai bởi một
Tòa án độc lập và khách quan để xác định các quyền và nghĩa vụ của họ,
cũng như bất cứ sự buộc tội nào đối với họ" và Điều 11 (đã dẫn ở trên),
cũng như Điều 14 Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị năm
1966 của Liên hiệp quốc. Hơn nữa, logic đương nhiên là "người bị buộc
tội" mới cần được "suy đoán vô tội". Ngoài ra, Điều 32 Dự thảo đã bổ
sung nội dung "Người bị bắt, bị tạm giữ, tạm giam, bị điều tra, truy tố,
xét xử có quyền sử dụng trợ giúp pháp lý của người bào chữa" cho bảo
đảm tương thích với các Công ước quốc tế (đã dẫn), cũng như tôn trọng
quyền bào chữa và trợ giúp pháp lý của những người bị buộc tội tương ứng
với các giai đoạn TTHS, thậm chỉ bao gồm cả người bị tình nghi (người
bị bắt).
Ba là, đã bổ sung cho chính xác trong các giai đoạn tố
tụng và thuật ngữ thống nhất trong Bộ luật TTHS về người bị bắt và các
người tham gia tố tụng (người bị tạm giữ, tạm giam) về việc tôn trọng
quyền con người của những người này. Khi họ bị điều tra, truy tố, xét xử
trái pháp luật có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất, tinh
thần và phục hồi danh dự. Còn người nào làm trái pháp luật trong việc
bắt, tạm giữ, tạm giam, điều tra, truy tố, xét xử gây thiệt hại cho
người khác phải bị xử lý theo pháp luật.
2. Kiến nghị sửa đổi, bổ sung Điều 32 Dự thảo sửa đổi, bổ sung Hiến
pháp 1992, Điều 9 Bộ luật Tố tụng hình sự 2003, Điều 293, 294 Bộ luật
Hình sự hiện hành
Từ nội dung Điều 32 Dự thảo Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung Điều
72 Hiến pháp hiện hành), chúng tôi xin đóng góp thêm để hoàn thiện Điều
luật này, cũng như bảo đảm tính thống nhất giữa Hiến pháp với BLHS và
Bộ luật TTHS như sau:
Một là, về cơ bản, chúng tôi nhất trí với những đề xuất
của Ban soạn thảo sửa đổi Hiến pháp về Điều 32 Dự thảo lần này, tuy
nhiên, có ba điểm nên sửa đổi, bổ sung bao gồm:
- Khoản 1 Điều 32 Dự thảo quy định: "Không ai bị coi là có tội khi
chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật". Sau khi đã
bỏ đi cụm từ "và phải chịu hình phạt" nội dung khoản này đã rất đầy đủ.
Mặc dù vậy, để bảo đảm nội dung nguyên tắc "suy đoán vô tội" và thống
nhất với quy định của Bộ luật TTHS, cũng như tương ứng với các chức năng
cơ bản trong TTHS, khoản này nên bổ sung thêm nội dung: "Trách nhiệm
chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan THTT. Người bị tạm giữ, bị can,
bị cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng minh là mình vô tội".
- Khoản 2 Điều 32 Dự thảo quy định: "Người bị buộc tội có quyền được
Tòa án xét xử. Không ai bị kết án hai lần vì một tội phạm" nên sửa đổi,
bổ sung thành: "Người bị buộc tội có quyền được Tòa án xét xử. Không ai
bị Tòa án kết án hai lần về một tội phạm mà người đó đã bị kết án" cho
bảo đảm đầy đủ nội dung (logic là thẩm quyền kết án chỉ do duy nhất Tòa
án, đồng thời không thể bị kết án hai lần về một tội phạm mà người đó đã
bị kết án), đồng thời phù hợp với khoản 7 Điều 14 Công ước quốc tế về
các quyền dân sự, chính trị năm 1966 của Liên hiệp quốc, cũng như nguyên
tắc pháp chế XHCN trong Hiến pháp và pháp luật.
- Khoản 3 Điều 32 Dự thảo quy định: "Người bị bắt, bị tạm giữ, tạm
giam, bị điều tra, truy tố, xét xử có quyền sử dụng trợ giúp pháp lý của
người bào chữa" nên sửa đổi, bổ sung thêm cả "những người khác theo quy
định của pháp luật" (cùng với người bào chữa). Bởi lẽ, Bộ luật TTHS năm
2003 quy định người bào chữa có thể là: luật sư; người đại diện hợp
pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo; bào chữa viên nhân dân (Điều
56), nhưng Luật Trợ giúp pháp lý năm 2006 còn quy định cả Trợ giúp viên
pháp lý cũng được coi là người bào chữa thực hiện các nhiệm vụ như: tư
vấn pháp luật, tham gia tố tụng, đại diện theo pháp luật... (điểm b
khoản 3 Điều 21); hoặc dự phòng sau này có thể có thêm chủ thể nào đó
được pháp luật quy định có quyền này.
- Khoản 4 Điều 32 Dự thảo quy định: "Người bị bắt, bị tạm giữ, tạm
giam, bị điều tra, truy tố, xét xử trái pháp luật có quyền được bồi
thường thiệt hại về vật chất, tinh thần và phục hồi danh dự. Người làm
trái pháp luật trong việc bắt, tạm giữ, tạm giam, điều tra, truy tố, xét
xử gây thiệt hại cho người khác phải bị xử lý theo pháp luật" nên sửa
đổi, bổ sung cho ngắn gọn và thống nhất với Điều 29 Bộ luật TTHS năm
2003, cũng như cần phục hồi cả các quyền lợi khác cho họ ngoài việc bồi
thường, khôi phục danh dự (chức vụ, lương bổng...) như sau: "Người bị
bắt, bị tạm giữ, tạm giam, bị điều tra, truy tố, xét xử trái pháp luật
có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất, tinh thần và phục hồi
danh dự, quyền lợi. Người làm trái pháp luật trong các hoạt động tố tụng
đó gây thiệt hại cho người khác phải bị xử lý nghiêm minh theo các quy
định củapháp luật".
Như vậy, Điều 32 Dự thảo Hiến pháp nên sửa đổi, bổ sung như sau:
Điều 72 Hiến pháp hiện hành
Điều 32 Dự thảo
Hiến pháp sửa đổi
Kiến nghị sửa đổi
Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đó có hiệu lực pháp luật.
Người
bị bắt, bị giam giữ, bị truy tố, xét xử trái pháp luật có quyền được
bồi thường thiệt hại về vật chất và phục hồi danh dự. Người làm trái
pháp luật trong việc bắt, giam giữ, truy tố, xét xử gây thiệt hại cho
người khác phải bị xử lý nghiêm minh.
1. Không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.
2. Người bị buộc tội có quyền được Tòa án xét xử. Không ai bị kết án hai lần vì một tội phạm.
3. Người bị bắt, bị tạm giữ, tạm giam, bị điều tra, truy tố, xét xử có quyền sử dụng trợ giúp pháp lý của người bào chữa.
4. Người bị bắt, bị tạm giữ, tạm giam, bị điều tra, truy tố, xét xử
trái pháp luật có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất, tinh thần
và phục hồi danh dự. Người làm trái pháp luật trong việc bắt, tạm giữ,
tạm giam, điều tra, truy tố, xét xử gây thiệt hại cho người khác phải bị
xử lý theo pháp luật.
1. Không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã
có hiệu lực pháp luật. Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ
quan THTT. Người bị tạm giữ, bị can, bị cáo có quyền nhưng không buộc
phải chứng minh là mình vô tội.
Người bị buộc tội có quyền được Tòa án xét xử. Không aibị kết án hai lần về một tội phạm mà người đó đã bị kết án.
3. Người bị bắt, bị tạm giữ, tạm giam, bị điều tra, truy tố, xét xử
có quyền sử dụng trợ giúp pháp lý của người bào chữa và của những người
khác theo quy định của pháp luật.
4. Người bị bắt, bị tạm giữ, tạm giam, bị điều tra, truy tố, xét xử
trái pháp luật có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất, tinh thần
và phục hồi danh dự, quyền lợi. Người làm trái pháp luật trong các hoạt
động tố tụng đó gây thiệt hại cho người khác phải bị xử lýnghiêm minh
theo các quy định của pháp luật.
Hai là, thông qua việc hoàn thiện Điều 32 Dự thảo Hiến
pháp sửa đổi, chúng tôi cho rằng, các bộ luật, luật dưới Hiến pháp phải
phù hợp và thống nhất với Hiến pháp, vì Hiến pháp là đạo luật cơ bản.
Nếu không phù hợp, mâu thuẫn với Hiến pháp phải sửa đổi, bổ sung. Do đó,
liên quan đến nội dung về "suy đoán vô tội", Điều 9 Bộ luật TTHS năm
2003 đã gián tiếp thể hiện ởnguyên tắc: "Không ai bị coi là có tội khi
chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật", còn Điều 10
quy định nguyên tắc: "Xác định sự thật vụ án" nhưng nội dung thứ hai
của Điều 10 "Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan THTT.
Bị can, bị cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng minh là mình vô tội"
lại phản ánh nội dung của nguyên tắc "suy đoán vô tội". Vì vậy, có ba
nội dung cần sửa đổi, bổ sung như sau:
- Sửa đổi tên gọi Điều 9 "Không ai bị coi là có tội khi chưa có bản
án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật" thành tên gọi "suy đoán
vô tội" để tránh trùng lặp với nội dung của Điều luật này.
- Nội dung Điều 9 nêu: "Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình
phạt khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật" cần
sửa đổi vấn đề liên quan đến vế thứ hai "và phải chịu hình phạt..." cho
bảo đảm phù hợp với các quy định của BLHS và thực tiễn xét xử, cũng như
thống nhất với Điều 32 Dự thảo Hiến pháp sửa đổi (đã nêu) với hai
trường hợp tương ứng khác nhau.
- Chuyển nội dung thứ hai trong Điều 10 Bộ luật TTHS năm 2003 (đã
nêu) đưa vào Điều 9 cho phù hợp và phản ánh nội dung của nguyên tắc "suy
đoán vô tội" (còn Điều 10 chỉ còn một nội dung). Việc bổ sung này hoàn
toàn phù hợp với các tư tưởng tiến bộ trong Tuyên ngôn thế giới về quyền
con người năm 1948 và Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị
năm 1966 của Liên hiệp quốc (đã nêu). Ngoài ra, việc bổ sung này còn
bảo đảm trách nhiệm của các cơ quan, người THTT trong việc chứng minh
tội phạm và người phạm tội, tránh làm oan người vô tội. Hơn nữa, điều
này còn tương thích với pháp luật TTHS nhiều nước (ví dụ: Điều 14 Bộ
luật TTHS Liên bang Nga cũng quy định về nguyên tắc "suy đoán vô tội").
Đặc biệt, Điều 48 Bộ luật TTHS có quy định về người tham gia TTHS là
"Người bị tạm giữ" - cũng là một chủ thể cần được suy đoán vô tội, do
đó, nên bổ sung thêm chủ thể này đầy đủ hơn.
Như vậy, Điều 9 Bộ luật TTHS năm 2003 nên sửa đổi, bổ sung như sau:
Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành Kiến nghị sửa đổi
Điều 9. Không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật
Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.
Điều 9. Suy đoán vô tội
1. Không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.
2. Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan THTT. Người
bị tạm giữ, bị can, bị cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng minh là
mình vô tội.
3. Mọi sự nghi ngờ về tội phạm của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo,
nếu không được loại trừ theo trình tự, thủ tục do Bộ luật TTHS quy định
thì các cơ quan THTT, người THTT phải giải thích theo hướng có lợi cho
họ.
Ba là, tương tự, để bảo đảm tính thống nhất giữa Hiến
pháp với BLHS và Bộ luật TTHS, Điều 293 về "Tội truy cứu trách nhiệm
hình sự người không có tội" và Điều 294 về "Tội không truy cứu trách
nhiệm hình sự người có tội" trong BLHS năm 1999, sửa đổi năm 2009 nên
sửa tên tội và nội dung thay cụm từ "có tội" thành cụm từ "phạm tội" cho
đúng với bản chất của hành vi phạm tội do chủ thể có thẩm quyền thực
hiện trong từng giai đoạn tương ứng khác nhau (điều tra, truy tố, xét
xử).
Hiện trong khoa học luật hình sự, BLHS và thực tiễn xét xử tồn tại
hai khái niệm "người phạm tội" và "người có tội" nên cần có sự phân biệt
rạch ròi, chỉ rõ tư cách tham gia tố tụng nhằm bảo đảm quyền lợi và
sinh mệnh chính trị cho họ. Thuật ngữ "người phạm tội" dùng để chỉ một
người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà BLHS quy định là tội
phạm. Nói một cách khác, hành vi do người đó thực hiện đã thỏa mãn các
dấu hiệu của một cấu thành tội phạm nào đó được quy định trong Phần các
tội phạm BLHS và người thực hiện hành vi đó bị coi là chủ thể của tội
phạm (phạm tội là động từ). Trong khi đó, thuật ngữ "người có tội" cũng
được sử dụng để xác định một người đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã
hội mà BLHS quy định là tội phạm, nhưng thu hẹp hơn với người phạm tội -
với họ đã có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án (có tội
là tính từ). Cho nên, thời điểm phát sinh cơ sở của trách nhiệm hình sự
là thời điểm một người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà BLHS
quy định là tội phạm, nhưng có thể trách nhiệm hình sự sẽ không được
thực hiện trên thực tế, nếu có những điều kiện để miễn trách nhiệm hình
sự cho người đó theo quy định của pháp luật hình sự trên những cơ sở
chung.
Như vậy, nhằm thực hiện đầy đủ và nghiêm minh các quy định của Hiến
pháp và Bộ luật TTHS, chúng tôi cho rằng, tên tội danh và nội dung trong
hai điều luật trên trong BLHS nên sửa đổi, bổ sung như sau:
Bộ luật Hình sự hiện hành Kiến nghị sửa đổi
Điều 293 - Tội truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội
1.
Người nào có thẩm quyền mà truy cứu trách nhiệm hình sự người mà mình
biết rõ là không có tội, thì bị phạt tù từ một năm đến năm năm.
......
Điều 294 - Tội không truy cứu trách nhiệmhình sự người có tội
1. Người nào có thẩm quyền mà không truy cứu trách nhiệm hình sự
người mà mình biết rõ là có tội, thì bị phạt tù từ sáu tháng đến ba năm.
......
Điều 293 - Tội truy cứu trách nhiệm hình sự người không phạm tội
1.
Người nào có thẩm quyền mà truy cứu trách nhiệm hình sự người mà mình
biết rõ là không phạm tội, thì bị phạt tù từ một năm đến năm năm.
......
Điều 294 - Tội không truy cứu trách nhiệmhình sự người phạm tội
1. Người nào có thẩm quyền mà không truy cứu trách nhiệm hình sự
người mà mình biết rõ là phạm tội, thì bị phạt tù từ sáu tháng đến ba
năm.
......
Tóm lại, suy đoán vô tội là một nguyên tắc văn minh,
tiến bộ trên thế giới và trong pháp luật của nhiều quốc gia. Việc hoàn
thiện các nội dung cơ bản của nó và bảo đảm tính thống nhất liên thông
trong Hiến pháp, BLHS và Bộ luật TTHS không chỉ có ý nghĩa chính trị, xã
hội và pháp lý quan trọng, mà còn là "lá chắn thép" trong việc phòng
chống oan sai, tôn trọng và bảo vệ các giá trị cao quý của con người.
Đặc biệt, qua đó còn đề cao trách nhiệm của các cơ quan THTT, người THTT
trước số phận chính trị, danh dự, nhân phẩm và quyền lợi của công dân,
họ vẫn có quyền và nghĩa vụ do Hiến pháp và pháp luật quy định cho đến
khi có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án./.
Nguồn: Tạp chí nghiên cứu lập pháp
Tuesday, October 15, 2013
Suy đoán vô tội
Tháng Năm 12th 2012 | Đăng bởi Luat su bao chua
Ngay từ thời La mã cổ đại người
ta đã khẳng định trách nhiệm chứng minh thuộc về bên tố cáo, thuộc bên
khẳng định chứ không phải bên phủ định những tư tưởng này chỉ được các
quan toà áp dụng trong tố tụng dân sự. Đây được coi là cội nguồn của
nguyên tắc suy đoán vô tội (presomtion of innonce) 1. Tuy
nhiên, chỉ đến khi cách mạng tư sản Pháp 1789 bùng nổ tư tưởng này mới
được mới đựoc ghi nhận như là một nguyên tắc của pháp luật. Tuyên ngôn
nhân quyền 1789 long trọng tuyên bố: Mọi người được coi là vô tội
cho đến khi bị tuyên bố phạm tội . Nếu xét thấy cần thiết phải bắt giữ
thì mọi sự cưỡng bức vượt quá mức cần thiết cho phép đều bị pháp luật xử
lý nghiêm khắc2. Suy đoán vô tội đã đựợc luật hình sự
của nhiều nhà nước coi là nguyên tắc “vàng” của tố tụng hình sự, được
đánh giá là thành tựu vĩ đại của văn minh pháp lý trong việc bảo vệ
quyền con người trong tố tụng hình sự. Hiện nay vẫn còn nhiều quan điểm
về nội dung của nguyên tắc suy đoán vô tội, nhưng theo chúng tôi suy
đoán vô tội bao gồm những nội dung sau đây:
-Người bị tình nghi, bị can, bị cáo được coi là không có tội cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của toà án.
- Nghĩa vụ chứng minh thuộc về bên buộc
tội, người bị tình nghi, bị can, bị cáo có quyền nhưng không buộc phải
chứng minh sự vô tội của mình.
- Mọi ghi ngờ về pháp luật và chứng cứ phải được giải thích có lợi cho người bị tình nghi, bị can, bị cáo.
Cũng giống như nhiều nguyên tắc khác của
pháp luật, suy đoán vô tội chỉ trở thành nguyên tắc của luật tố tụng
hình sự trong giai đoạn lịch sử nhất định, trong một kiểu nhà nước nhất
định. Trong một nhà nước mà quyền con người bị chà đạp, khi tôn giáo,
thần quyền còn thống trị thì những tư tưởng văn minh và tiến bộ như suy
đoán vô tội trong tố tụng hình sự không có cơ hội thể hiện chứ chưa nói
đến trở thành nguyên tắc pháp luật. Ngược lại, xã hội phát triển đến
trình độ cao hơn, khi quyền con người được nà nước tôn trọng và bảo vệ
thì những tư tưởng pháp lý tiến bộ như suy đoán vô tội tất yếu sẽ đựoc
ghi nhận và bảo đảm thực hiện không chỉ trên phương diện lập pháp mà còn
cả trên thực tế.
Chiến lược cải cách tư pháp trong bối
cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền của dân do dân và vì dân đòi hỏi phải
hoàn thiện hệ thống pháp luật trong đó có hệ thống pháp luật tố tụng
hình sự cho phù hợp. Trong đó những tư tưởng, nguyên tắc pháp luật đã
đựoc cộng đồng quốc tế thừa nhận như là giá trị to lớn của văn minh nhân
loại phải đựoc ghi nhận trong pháp luật tố tụng hình sự nước ta. Chính
vì vậy có thể nói ghi nhận suy đoán vô tội là đòi hỏi tất yếu của luật
tố tụng hình sự trong nhà nước pháp quyền.
Trước khi có bộ luật TTHS 1989, trong
các văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật những nội dung của nguyên tắc
suy đoán vô tội cũng được thừa nhận ở mức đọ này hay mức độ khác. Điều
10, điều 11 Bộ luật tố tụng hình sự hiện hành quy định: Không ai bị coi
là có tội khi chưa có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật của toà
án, trách nhiệm chứng minh thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng, bị
can bị cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng minh sự vô tội của mình.
Những nội dung này được thể hiện xuyên suốt các quy định của luật tố
tụng hình sự Việt Nam trong đó có chế định xét xử.
2. Nguyên tắc suy đoán vô tội tron giai đoạn xét xử vụ án hình sự
Nguyên tắc suy đoán vô tội (SĐVT) khẳng định: Người bị tình nghi, bị can, bị cáo được coi là không có tội cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực của toà án.
Điều này cho thấy chỉ có toà án mới có quyền tuyên bố một người có tội
và áp dụng trách nhiệm hình sự trong đó có trách nhiệm hình sự nghiêm
khắc nhất là hình phạt đối với họ. Bộ luật tố tụng hình sự hiện hành đã
dành hai phần (3 và 4) với 9 chương quy định về giai đoạn xét xử vụ án
hình sự. Với tư cách là gia đoạn trung tâm của tố tụng hình sự, việc quy
định trong pháp luật và thực tiễn thực hiện việc xét xử của toà án phải
thể hiện và tuân theo các nguyên tắc của tố tụng hình sự trong đó có
nguyên tắc suy đoán vô tội.
Không chỉ khẳng định chỉ toà án mới có
quyền tuyên bố một người phạm một tội nào đó nguyên tắc SĐVT trong giai
đoạn xét xử vụ án hình sự còn thể hiện quyền được xét xử công bằng của
bất kỳ người bị buộc tội nào. Quyền được xét xử công bằng là một tiêu
chuẩn của luật nhân quyền quốc tế nhằm bảo vệ cá nhân không bị lấy đi,
tước đoạt một cách độc đoán những quyền tự do cơ bản. Điều 14 Công ước
quốc tế về nhân quyền quy dịnh: “Mọi người phải được hưởng sự xét xử
công bằng và công khai của một Toà án có thẩm quyền, độc lập và không
thiên vị do luật định”.3 Pháp luật tố tụng hình sự Việt
Nam từ 1945 đến nay đã thể hiện việc tôn trọng và bảo vệ quyền con người
trong các quy định về hoạt động xét xử của toà án. Thông tư số 2225
HCTP ngày 24/10/1956 của Bộ Tư pháp đã hướng dẫn: Không nên có định
kiến rằng hễ người bị truy tố là nhất định có tội mà đối xử như với
người có tội; bị can trước khi tuyên án được coi như vô tội để tào án có
thái độ hoàn toàn khách quan.4 Để đảm bảo việc khách
quan, vô tư , không định kiến bị cáo có tội trước khi xét xử của toà án ,
Thông số 16/TATC ngày 27/9/1974 của Toà án nhân dân tối cao đã đưa ra
hướng dẫn có tính nguyên tắc trong hoạt động xét xử nói chung và xét hỏi
tại phiên toà nói riêng như sau: “ Việc xét hỏi tại phiên toà nhằm
trực tiếp và công khai thẩm tra lại các chứng cứ của vụ án. Do đó, Hội
dồng xét xử phải xét hỏi một cách khách quan. Cần tránh tư tưởng quá tin
vào hồ sơ mà coi nhẹ tác dụng của việc xét hỏi tại phiên toà hoặc cho
rằng việc xét hỏi chỉ nhằm buộc tội bị can phải xác nhận những lời mà họ
đã khai ở cơ quan điều tra”5. Như vậy, những nội dung
của nguyên tắc SĐVT trong giai đoạn xét xử đã được thể hiện trong các
văn bản hướng dẫn của cơ quan xét xử cao nhất. Tuy chưa trở thành nguyên
tắc nhưng những tư tưởng này đã góp phần định hướng cho hoạt động xét
xử của toà án.
Bộ luật TTHS 1989 và 2003 đã đưa hai nội
dụng của nguyên tắc SĐVT thành nguyên tắc cơ bản và nó được thể hiện
trong những quy định về xét xử của toà án như sau:
Trước hết, nguyên tắc SĐVT được thể hiện
trong các quy định về thẩm quyền xứt xử (điều 170) về vụ việc. Theo đó,
toà án cấp tỉnh được xét xử những vụ án có tính chất mức độ nghiêm
trọng cao hơn toà án cấp huyện (thể hiện ở khung hình phạt mà bị cáo bị
truy tố). Mục đích của việc phân định thẩm quyền này không có mục đích
nào khác là đảm bảo cho việc xét xử được chính xác, tránh kết tội oan
người vô tội bới hậu quả của việc kết án oan trong những vụ lớn là
nghiêm trọng và khó khắc phục hậu quả hơn rất nhiều so với những vụ án
nhỏ. Điểm đáng lưu ý là điều 170 Bộ luật TTHS 2003 có sự sửa đổi về kỹ
thuật lập pháp so với diều 145 Bộ luật TTHS năm 1989 thể hiện nhận thức
về nguyên tắc suy đoán vô tội bằng việc quy định: Toà án nhân dân cấp
huyện và Toà án quân sự cấp quân khu xét xử sơ thẩm những vụ án hình sự “về những tội phạm….” thay cho quy dịnh “xét xử những tội phạm”. Quy
định này cũng giống với điều 31 Bộ luạt TTHS Liên bang Nga năm 2001.
Việc sửa đổi này cho thấy ngay từ khi thụ lý vụ án, xác định thẩm quyền,
toà án căn cứ vào nội dung cáo trạng truy tố bị cáo về tội gì ít nghiêm
ttrọng, rất nghiêm, trọng hay đặc biệt nghiêm trọng chứ không thể khẳng
định ngay hành vi bị Viện kiểm sát truy tố là “tội phạm”.
Nguyên tắc SĐVT với ý nghĩa bảo vệ quyền
con người được thể hiện trong bộ luật TTHS hiện hành về giai đoạn xét
xử ở những quy định về thời hạn xét xử. Trong quá trình tố tụng tiền xét
xử, rất nhiều trường hợp bị cáo bị áp dụng các biện pháp cưỡng chế tố
tụng hình sự. Chính vì vậy, họ có quyền được xét xử không quá mức chậm
trễ tại toà án. Tại toà họ mới bị tuyên có tội hay không. Việc xét xử
phải đảm bảo quyền xét xử không đựoc chậm trễ quá mức tại toà cho người
bị buộc tội để từ đó nhanh chóng đưa ra bản án kết tội hoặc nhanh chóng
đưa họ ra khỏi vòng quay tố tụng hình sự nếu việc buộc tội không thực
hiện được. Việc đánh giá đựoc xem là chậm trễ quá mức hay không phụ
thuộc vào tính phức tạp của vụ án, nhân thân bị cáo, tình trạng có bị
giam giữ hay không. Điều 176 Bộ luật TTHS 2003 cụ thể hoá quyền đựoc xét
xử không chậm trễ trong Công ước Quốc tế về quyền con người bằng thời
hạn chuẩn bị xét xử, thời hạn mở phiên toà. Theo đó, thời hạn chuẩn bị
xét xử là đối với tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và
đặc biệt nghiêm trọng tương ứng là 30 ngày, 45 ngày, 60 ngày. Trong
thời hạn 15 ngày kể từ ngày có quyết định đưa vụ án ra xét xử toà án
phải mở phiên toà. Tuy nhiên trong quá trình chuẩn bị xét xử toà án có
thể đưa vụ án ra xét xử cũng có thể đình chỉ vụ án. Những căn cứ mà toà
án phải đình chỉ vụ án là: Người thực hiện hành vi phạm tội chưa đến
tuổi chị trách nhiệm hình sự; hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình
sự, tội phạm đã được đặc xá. Đây là những trường hợp bị cáo không bị coi
là có tội . Với chế định toà án đình chỉ vụ án, một lần nữa , luật tố
tụng hình sự Việt nam khẳng định: Một người chỉ bị coi là có tội khi có
bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của toà án. Còn một người được coi
là vô tội trong bất cứ giai đoạn tố tụng nào.
Nguyên tắc SĐVT quan hệ chặt chẽ với
nguyên tắc đảm bảo quyền bào chữa và nguyên tắc tranh tụng bởi vì nếu dã
bị coi là có tội ngay từ khi khởi tố vụ án, khởi tố bị can…thì quyền
bào chữa, quyền được tranh tụng trước toà để tìm ra chân lý của vụ án
chỉ là hư quyền. Xét xử chỉ là việc toà án đi tìm lời giải cho một bài
toán có sẵn đáp số là một người có tội và bắt họ vào tù. Chỉ vì thừa
nhận suy đoán vô tội nên Bộ luật tố tụng hình sự hiện hành có nhiều quy
định đảm bảo quyền bào chữa- quyền chứng minh sự vô tội của bị cáo.
Quyền chứng minh sựu vô tội của bị cáo đựoc thể hiện trong các quy định
dưới đây:
Trước hết, bị cáo không những chỉ đựoc
biết mình bị khởi tố, điều tra về tội gì (ở giai đoạn điều tra) mà còn
đựoc biết mình bị xét xử về tội gì. Đây là nội dung của Điều 9 Công ước
Quốc tế về nhân quyền: Bị cáo được thông báo tức thời và thật chi tiết
bằng ngôn gữ mà anh ta hiểu được về bản chất và lý do buộc tội anh ta”.
Cụ thể hoá nội dung này, Điều 178 Bộ luật TTHS Việt Nam quy định như
sau: “Quyết định đưa vụ án ra xét xử phải ghi rõ tội danh và điều khoản BLHS mà viện kiểm sát áp dụng đối với hành vi của bị cáo”.
Trong giai đoạn xét xử quyền chứng minh sự vô tội của bị cáo còn được
thể hiện ở việc bị cáo có quyền đưa ra các chứng cứ, yêu cầu, đề nghị
thay đổi thành viên hội đồng xét xử và những người tiến hành tố tụng,
yêu cầu triệu tập thêm người làm chứng…Bị cáo có quyền đựoc tham gia
phiên toà. Tham gia phiên toà là quyền đồng thời cũng là nghĩa
vụ của bị cáo nhưng việc bị cáo trốn tránh không có nghĩa là bị cáo có
tội. Chỉ xét xử vắng mặt bị cáo khi họ trốn tránh và việc truy nã không
có kết quả, không triệu tập đựoc bị cáo, hoặc sự vắng mặt của bị cáo
không trở ngại cho việc xét xử.
Đối với giai đoạn xét xử, Bộ luật TTHS
hiện hành có nhiều quy định đảm bảo cho các bên buộc tội và gỡ tội được
tranh tụng bình đẳng mặc dù tố tụng hình sự Việt Nam không phải là kiểu
tố tụng tranh tụng. Điều 210, Bộ luật TTHS cho phép các bên buộc tội và
gỡ tội có quyền bình đẳng trong việc đưa ra chứng cứ, tài liệu đồ vật,
yâu cầu và tranh luận dân chủ trước toà. Toà án có trách nhiệm tạo điều
kiện cho các bên thực hiện các quyền đó nhằm làm rõ sự thật khách quan.
Điều 218, thể hiện rõ nguyên tăc tranh tụng ở việc quy định thủ tục đối
đáp trong đó bị cáo có quyền trình bày ý kiến về bản luận tội và đưa ra
đề nghị của mình. Điều luật cũng bắt buộc Viện kiểm sát phải đưa ra
những lập luận của mình đối với từng ý kiến. Đây là trách nhiệm của bên
buộc tội tại phiên toà phải tranh luận toàn diện, đầy đủ bình đẳng với
bên gỡ tội, không đựoc lảng tránh hoặc trả lời một cách áp đặt và thiếu
trách nhiệm kiểu như “giữ nguyên quan điểm truy tố” mà không
đưa ra lập luận để bảo vệ quan điểm buộc tội của mình. Việc cho phép các
bên tranh tụng đã thể hiện nguyên tắc SĐVT ở chỗ: Quá trình tố tụng từ
khởi tố điều tra- truy tố cho đến phiên toà hình sự chưa cho phép khẳng
định chắc chắn một người có tội thì mới tồn tại sự tranh tụng và giữa
bên buộc tội và gỡ tội. Suy doán vô tội là cơ sửo cho việc tranh tụng và
tranh tụng đảm bảo cho việc thực hiện suy đoán vô tội.
Nguyên tắc SĐVT khẳng định: bị cáo có
quyền nhưng không buộc phải chứng minh sự vô tộicủa mình. Như vậy đồng
nghĩa với việc tại phiên toà bị cáo có quyền im lặng tức là không có
nghĩa vụ phải trả lời các câu hỏi của hội đồng xét xử. Luật tố tụng hình
sự Việt Nam không quy định quyền im lặng của bị cáo nhưng điều 229 Bộ
luật TTHS quy đinh: Nếu bị cáo không trả lời các câu hỏi của Hội
đồng xét xử, kiểm sát viên, người bào chữa…tiếp tục tiếp tụchỏi những
người khác và xem xét vật chứng, tài liệu có liên quan đến vụ án”.
Như vậy, điều luật đã gián tiếp công nhận quyền đựoc im lặng của bị cáo
tại phiên toà và không buộc bị cáo chia sẻ gánh nặng chứng minh.
Nguyên tắc suy đoán vô tội chỉ rõ: Khi
chưa có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của toà án thì thì bị can,
bị cáo khong bị coi là có tội. Điều đó cho thấy tầm quan trong của bản
án đối với quá trình tố tụng hình sự cũng ý nghĩa to lớn của nó đới với
việc đảm bảo nguyên tắc suy đoán vô tội. Bản án hình sự là hình thức
pháp lý của hoạt động áp dụng pháp luật hình sự và tố tụng hình sự chỉ
do toà án ban hành trong đó tuyên bố một người phạm tội hoặc không phạm
tội. Điều 224, Bộ luật TTHS đã đưa ra khuôn mẫu chung của bản án hình sự
sơ thẩm về hình thức và nội dung. Theo đó, bản án hình sự chỉ có hai
loại: bản án hình sự tuyên bị cáo có tội và bản án hình sự tuyên bị cáo
không phạm tội. Bản án tuyên bị cáo phạm tội phải chỉ rõ bị cáo phạm tội
gì, theo điều khoản nào của BLHS. Nếu bị cáo vô tội thì dứt khoát
trongbản án phải khôi phục danh dự, nhân phẩm và các quyền lợi khác cho
họ. Với nhận thức chỉ có hai loại bản án quy địnhtại điều 224 BLTTHS chứ
không thể có hơn mới tránh được những bản án tuyên rất “lửng lơ” kiểu
như: Bị cáo không phải chịu trách nhiệm hình sự về tội… “không đủ
căn cứ để kết tội bị cáo về tội hoặc hành vi của bị cáo không đủ yếu tố
cấu thành tội phạm…vv và vv…. Tuyên như vậy rất khó xác định bị
cáo có tội hay không có tội, oan hay không oan, ảnh hưởng nghiêm trọng
đến quyền suy đoán vô tội như các quyền lợi khác của bị cáo.
Nguyên tắc SĐVT còn đòi hỏi bản án phải công minh biểu hiện ở việc hình
phạt hoặc biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự được tuyên trong bản án
phải phù hợp với mức độ nguy hiểm cho xã hội nhân thân của người có tội,
còn không có tội phải đựoc tuyên là vô tội và phải đựoc minh oan.6 Vì
bản án không đựoc dựa trên những chứng cứ giả định nên điều 224 quy
định: bản án (kết tội) phải trình bày việc phạm tội của bị cáo, phân
tích những chứng cứ có tội và chứng cứ vô tội (bản án vô tuyên bị cáo vô
tội). đây chính là tính có căn cứ của bản án hình sự tức là mọi quyết
định của toà án trong bản án phải dựa trên hệ thống chứng cứ được thu
thập một cách khách quan, đầy đủ, hợp pháp và toàn diện trong tất cả các
giai đoạn của tố tụng hình sự và phải được đưa r xem xét, đánh giá công
khai, dân chủ, bình đẳng tại phiên toà. Sẽ không có một bản án chính
xác, giải quyết triệt để, toàn diện các vấn đề của vụ án hình sự nếu chỉ
dựa vào suy luận chủ quan, định kiến của hội đòng xét xử và các cơ quan
tiến hành tố tụng. Hậu quả của nó là không chỉ bỏ lọt tội phạm nguy
hiểm hơn là làm oan người vô tội. Những căn cứ để tuyển bị cáo không
phạm tội cần được hiểu rộng hơn không chỉ là có đủ chứng cứ và đủ căn cứ
pháp lý tuyên bị cáo không phạm tội mà còn là cả những trường hợp
không đủ căn chứng minh bị cáo có tội, có nghi ngờ về chứng cứ cũng như
pháp luật để chứng minh bị cáo có tội. Điều này phù hợp với nguyên tắc
SĐVT khi trách nhiệm nhiệm chứng minh thuọc về các cơ quan tiến hành tố
tụng và mọi nghi ngờ về chứng cứ và pháp luật phải giải quyết có lợi
cho bị can, bị cáo.
Bản án hình sựu sơ thẩm chỉ có hiệu lực
khi nó không có kháng cáo kháng nghị trong thời hạn và thủ tục luật
định.. Điều đó cho thấy, dù đã có bản án kết tội nhưng nếu bản án ấy bị
kháng cáo, kháng nghị (loại trừ những kháng cáo kháng nghị không liên
quan đến trách nhiệm hình sự của bị cáo) thì bị cáo vẫn được coi là
không có tội. Trong quá trình xét xử phúc thẩm, toà án và cơ quan tiến
hành tố tụng vẫn phải tuân thủ nguyên tắc SĐVT giống như trong quá trình
xét xử sơ thẩm trong việc chứng minh và đối xử với bị cáo. Điều 246
BLTTHS quy định về việc bổ sung, xem xét chứng cứ tại phiên toà phúc
thẩm. Theo đó, tại phiên toà phúc thẩm, VKSND, bị cáo, những người tham
gia tố tụng khác vẫn có quyền bổ sung chứng cứ. Quy định này tiếp tục
đảm bảo quyền chứng minh sự vô tội của bị cáo nhằm đảm bảo cho xét xử
phúc thẩm được khách quan toàn diện và chính xác. bản án hình sự phúc
thẩm phải căn cứ cả vào những chứng cứ mới và những chứng cũ. sơ thẩm
tuyên bị cáo không phạm tội.
3. Hoàn thiện các quy định của
Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành về giai đoạn xét xử vụ án hình sự
nhằm đảm bảo nguyên tắc suy doán vô tội
Từ việc không ghi nhận chính thức,nguyên
tăc SĐVT và các nội dung đầy đủ của nó như là nguyên tắc cơ bản của
luật TTHS nên hậu quả tất yếu là nhiều quy định của Bộ luật tố tụng hình
sự hiện hành trong đó có những quy định về xét xử của toà án không lột
tả hết được những nội dung của nguyên tăc SĐVT. Đó là việc luật không
quy định quyền đựơc im lặng của bị cáo trong đó có việc im lặng trước
toà. Điều 67 Công ước Roma về quy chế Toà án hình sự quốc tế đã quy
định: Không bị buộc phải khai nhận tội tội và đựoc giữ im lặng mà
sự im lặng đó không bị coi là có một lý do để xác định bị có tội hay vô
tội”. Quyền im lặng của bị cáo được Bộ luật TTHS Liên bang Nga 2001 quy định tại điều 47 theo đó bị can có quyền “phản đối việc đưa ra những lời khai liên quan đến việc buộc tội của họ hoặc từ chối đưa ra nhưĩng lời khai”.
Quyền đựoc im lặng và không buộc phải đưa ra chứng cứ chống lại mình
cũng đựoc luật tố tụng hình sự Hoa Kỳ thừa nhận thông qua án lệ Escobedo
kiện bang Ilinois hay vụ án Miranda còn gọi là “cảnh báo Miranda”
Theo án lệ này thì năm 1963, cảnh sát đã bắt Ersesto Miranda vì có
chứng cứ cho rằng người này là thủ phạm vụ hiếp dâm cô gái 18 tuổi tại
bang Arizona. Sau hai giờ thẩm vấn, Miranda đã thú nhận y chính là thủ
phạm. Tại toà Luật sư của Miranda lập luận rằng cảnh sát đã không thông
báo quyền được im lặng và quyền có người bào chữa cho bị cáo. Toà án sơ
thẩm bác lập luận này của luật sư và kết án bị cáo. Tuy nhiên Toà án
tối cao Hoa Kỳ đã huỷ bản án kết tội này này và tuyên rằng lời tự thú
của Miranda không thể được chấp nhận là chứng cứ vì cảnh sát đã không
thông báo quyền được im lặng của bị cáo khi tiến hành tố tụng7.
“Cảnh báo Miranda” vẫn là nỗi ám ảnh của cảnh sát nhiều quốc gia.
Chính vì vậy, để đảm bảo nguyên tắc suy đoán vô tội, Luật tố tụng hình
sự cần phải quy định im lặng là quyền của bị cáo trong các gai đoạn tố
tụng nói chung và trong phiên toà nói riêng chứ không để khoảng trống
pháp lý như hiện này là không quy định là quyền đồng thời không quy địn hlà nghĩa vụ của bị can bị cáo. Chính
khoảng trống pháp lý này tạo cơ hội cho một số cơ quan tiến hành tố
tụng vận dụng sai nguyên tắc SĐVT biểu hiện ở hành vi dùng nhục hình,
mớm cung, ép cung thậm chí cho rằng bị cáo không khai báo là ngoan cố
chối tội và coi đây là cái cớ để tăng nặng hình phạt cho bị cáo.
Về quy định cho phép toà án trả hồ sơ
để điều tra bổ sung khi toà án thấy còn thiếu những chứng cứ quan trọng
mà không bổ sung tại phiên toà; khi có căn cứ cho rằng bị cáo phạm một
tội khác hoặc có đồng phạm khác quy định tại điều 179 Bộ luật TTHS cho
thấy yếu tố định kiến bị cáo có tội trong hoạt động chứng minh và đánh
giá chứng cứ của toà án rõ hơn là suy doán vô tội. Quy định này biến
toà án thành cơ quan buộc tội tạo ra hệ thống cơ quan buộc tội hùng mạnh
gồm 3 cơ quan Điều tra- Kiểm sát- Toà án. Trong đó, nếu toà án thấy
việc buộc tội của cơ quan điều tra, kiểm sát chưa chặt chẽ (chưa chứng
minh đựoc lỗi của bị can) thì toà án yêu cầu hai cơ quan kia buộc tội
lại trong khi nguyên tắc suy đoán vô tội khẳng định trách nhiệm chứng
minh thuộc về bên buộc tội (điều tra- kiểm sát). Trường hợp này nếu thấy
việc chứng minh lỗi của bị can chưa đủ thì toà án có quyền tuyên bố bị
cáo không phạm tội chứ không được “hợp sức” cùng hai cơ quan kia buộc
tội đến cùng bị cáo kể cả cho phép bên buộc tội hợp pháp hoá những vi
phạm trước đó.
Quy định cho phép toà án trả hồ sơ để
điều tra bổ sung còn vi phạm nguyên tắc suy đoán vô tội ở chỗ: cho phép
toà án định kiến trước bị cáo có tội bằng việc trả hồ sơ để điều tra bổ
sung khi “có căn cứ cho rằng bị cáo phạm tội khác hoặc có đồng phạm
khác”. Nguyên tăc suy đoán vô tội khẳng định: chỉ có bản án kết tội đã
có hiệu lực pháp luật của toà án mới kết luận một người nào đó phạm tội
và mọi chứng cứ trong đó có có chứng cứ buộc tộivà gỡ tội phải được xem
xét tại phiên tào. thế nhưng điểm b điều 179 lại cho phép Thẩm phán chủ
toạ phiên toà định kiến trước bị cáo có tội để trả hồ sơ. Như vậy, để ra
bản án buộc tội thẩm phán có hai trình tự chứng minh. Một trình tự
chứng minh và kết tội sơ bộ bị cáo do thẩm phán chủ toạ phiên tiến
hành và trình tự chứng minh, kết tội chính thức chỉ có ý nghĩa hợp pháp
hoá, công khai hoá bản án do thẩm phán “xử nháp” trước đó của hội đồng
xét xử. Từ dó dẫn tới tính hình thức của phiên toà mà kết quả bị cáo có
tội đã được thẩm phán dự liệu trước.
Với những hạn chế của Bộ luật TTHS hiện
hành nêu trên, quan điểm của chúng tôi là xoá bỏ chế định trả hồ sơ để
điều tra bổ sung của toà án.quy định tại điều 179 Bộ luật TTHS hiện hành
nếu chúng ta thừa nhận nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình
sự. Thay vào đó cho phép tại giai đoạn xét xử có quyền bổ sung chứng cứ
nếu cơ quan này với tư cách là bên buộc tự thấy việc chứng minh lỗi của
bị can, bị cáo chưa đầy đủ. Nếu hồ sơ vụ án đã chuyển sang toà án mà
viện kiểm sát vẫn giữ nguyên quan điểm buộc tội thì cho dù có thấy những
thiếu sót về chứng cứ toà án vẫn tiến hành xét xử và tuyên bị cáo không
phạm tội với lý do, bên buộc tội không chứng minh được, chứng minh
không đúng pháp luật lỗi của bị cáo. Có như vậy mới đề cao trách nhiệm
chứng minh lỗi của người bị bị buộc tội của viện kiểm sát cũng như trả
toà án về với đúng chức năng của nó là cơ quan xét xử chứ khôn gphải cơ
quan buộc tội và phán quyết của toà án mới đảm bảo khách quan, không
định kiến.
Tranh tụng đảm bảo cho việc thực hiện
nguyên tắc suy đoían vô tội nhưng các quy định của Bộ luật TTHS hiện
hành về phiên toà hình sự cho thấy vẫn còn nặng về xét hỏi thì cũng có
nghĩa là nguyên tắc suy đoán vô tội chưa đựoc thể hiện đầy đủ. Phiên toà
hình sự của chúng ta cho thấy Họi đòng xét xử luôn dóng vai trò trung
tâm chủ động chứ không phải hai bên buộc tội và gỡ tội. Việc cho phép
hội đồng xét xử quá chủ động trong xét hỏi sẽ dễ dẫn đến cvi phạm nguyên
tăc SĐVT khi toà án định kiến bị cáo có tội thì rấtd có thể toà sẽ tập
trung xét hỏi theo hướng buộc tội và bên gỡ tội có ít cơ hội để phản bác
chúng cứ buọc tội, chúng minh sự vô tội của bị cáo. Chính vì vậy, Bộ
luật tố tụng hình sự cần sửa đổi các quy định về thủ tục xét hỏi tại
phiên toà theo hướng phân định rõ bên buộc tội và bên gỡ tội, toà án
không co chức năng buộc tội mà chỉ có chức năng xét xử. Giảm bớt thời
lượng xét đặc biệt là xét hỏi bị cáo (bởi vì bị cáo có quyền im lặng)
của hội đồng xét xử mà dành thời gian cho bên buộc tội và gỡ tội tranh
luận. Kiểm sát viên là người công bố cáo trạng thì cũng là người chủ
động hỏi trước, đưa ra chứng cứ, bảo vệ cáo trạng buộc tội. Tương ứng
với điều đó là người bào chữa, bị cáo cũng có quyền hỏi và đưa ra các
chứng cú gỡ tội. Toà chỉ đóng vai trò điều khiển việc tranh tụng…..Một
trong những quy định theo chúng tôi là vi phạm nguyên tắc suy đoán vô
tội là quy định tại điều 207: Hội đồng xét xử phải xác định đầy đủ các tình tiết về từng sự việc và về từng tội của bị cáo theo trình tự xét hỏi hợp lý”. Như
vậy, hội đồng xét xử đã định kiến trước có vụ án hình sự xảy ra, có tội
phạm và người phạm tội trong khi mới xét hỏi, chưa tranh tụng, chưa
kiểm tra chứng cứ…Do vậy, cần quy định hội đồng xét xử xét hỏi để làm rõ
các vấn đề cần chứng minh quy định tại điều 64 BLTTHS mới hợp lý và đảm
bảo tính khách quan trong việc xem xét bị cáo có tội hay không có tội.
Về bản án hình sự sơ thẩm: Điều 224, bộ
luật TTHS chưa thể hiện nguyên tắc suy đoán vô tội. Một trong những yêu
cầu của bản án hình sự là tính có căn cứ, ngoài tính có căn cứ về mặt
luật hình thức (luật tố tụng hình sự) còn có tính căn cứ về luật nội
dung (luật thình sự) để từ đó toà án dựa vào đó tuyên bố một người phạm
tôi hay vô tội. Thế nhưng điều 224 mới chỉ thể hiện tính có căn cứ của
bản án kết tội: “phân tích các chứng cứ xác định có tội…nếu bị cáo phạm
tội thì phạm tội gì, theo điều khoản nào của Bộ luật hình sự”. Còn bản
án tuyên bị cáo vô tội thì không quy định toà án sẽ dựa vào những căn cứ
pháp lý nào. Về vấn đề này, Nghị quyết sô 04 năm 2004 của Hội đồng thẩm
phán Toà án nhân dân tối cao đã hướng dẫn căn cứ vào điều 107 Bộ luật
TTHS để tuyên bị cáo không phạm tội. Tuy nhiên, điều 107 có một căn cứ
mà không thể dựa vào đó để tuyên bị cáo vô tội đó là: Người mà hành vi của họ đã có bản án hoặc quyết định đình chỉ vụ án có hiệu lực pháp luật. Bên
cạnh đó, khoản 2 điều 224 quy định về nội dung bản án thể hiện sự định
kiến bị cáo có tội đó là: “Bản án phải trình bày việc phạm tội của bị
cáo”. Điều này chỉ đúng khi bị cáo phạm tội còn khi bị cáo không phạm
tội thì bản án phải trình bày những gì thì không thấy quy định. Bản án
phải phân tích chứng cứ gỡ tội tuy nhiên khi chưa đủ chứng cứ buộc tội,
khi còn nghi ngờ về pháp luật và chứng cứ buộc tội thì có tuyên bị cáo
vô tội hay không thì điều 224 vẫn còn bỏ ngỏ không quy định. Chính vì
vậy theo chúng tôi điều 224 cần phải tách thành hai điều tương ứng với
hai loại bản án: Một quy định về nội dung, hình thức, căn cứ pháp lý của
bản án kết tội, một quy định gióng như vậy với bản án tuyên bị cáo vô
tội./.
Luật hóa nguyên tắc suy đoán vô tội: Mở lối cho án dây dưa
Việc kết tội oan cho một người có thể làm tan nát cả
hai gia đình, chưa kể những hệ lụy xã hội tiêu cực kéo theo.
Sau khi đưa nhiều ý kiến phân tích, bàn luận về việc cần thiết phải ghi nhận nguyên tắc suy đoán vô tội trong BLTTHS, Pháp Luật TP.HCM
nhận được bài viết của PGS-TS Nguyễn Ngọc Điện (Phó Hiệu trưởng Trường
ĐH Kinh tế-Luật TP.HCM). Chúng tôi xin trân trọng giới thiệu tới bạn
đọc.
 |
Nguyên tắc suy đoán vô tội không phải từ trên trời
rơi xuống mà là thành quả của nền văn minh, là kết quả đạt được sau
những cuộc đấu tranh nhọc nhằn đòi công lý cho những người bị kết tội
nhầm, bị xử oan.
Tình nghi chưa chắc là tội phạm
Được hưởng sự suy đoán ấy, người bị tình nghi không
cần phải dốc sức chứng minh rằng mình vô tội, thậm chí có quyền im lặng.
Chính những người được xã hội giao chức năng phát hiện, nhận dạng tội
phạm, đặc biệt là cơ quan điều tra và cơ quan công tố phải nỗ lực làm
cho công luận, tòa án tin vào những cáo buộc của mình bằng cách trưng ra
những chứng cứ buộc tội thuyết phục mà họ thu thập được.
Việc thiết lập nguyên tắc suy đoán vô tội có tác dụng kép:
Thứ nhất, đó là lời cảnh báo thường xuyên đối
với những người được xã hội giao chức năng gìn giữ, bảo đảm trật tự xã
hội kèm theo quyền sử dụng công lực để thực hiện chức năng ấy. Họ phải
thực hiện phận sự một cách mẫn cán, cẩn trọng, chặt chẽ và có trách
nhiệm. Họ phải hiểu rằng nhiệm vụ của họ không chỉ để vạch mặt, chỉ tên
tội phạm một cách chính xác mà còn tránh gây tai họa cho người hiền
lương.
Thứ hai, nó mở lối ra cho những vụ án đi vào
ngõ cụt, khi mà dù đã làm hết cách, cơ quan có thẩm quyền không trả lời
được câu hỏi: Ai thực sự là tác giả của hành vi được gọi là tội phạm?
Anh Nguyễn Minh Sang (Tiền Giang) - người bị tòa
án cấp sơ thẩm phạt chín tháng tù dù quá trình điều tra không chứng minh
được anh phạm tội. Đến tháng 3-2013, anh Sang được minh oan. Ảnh:
T.TÙNG
Thật ra có thể trong phần lớn trường hợp, những người
bị cơ quan chức năng đặt vào diện tình nghi cao rốt cuộc là người phạm
tội đích thực. Nhưng không thể từ đó đánh đồng tất cả người bị tình nghi
với tội phạm. Sự quy kết sớm và nghiệt ngã dễ tạo định kiến đối với
người trong cuộc, đồng thời tạo điều kiện bộc phát tâm lý chủ quan, dẫn
đến thái độ làm việc tùy tiện, tắc trách của người có thẩm quyền.
Trước hết, những người có trách nhiệm bảo đảm thực
thi luật pháp phải nhận thức được tầm quan trọng của công việc, đặc biệt
là tác động trực tiếp của nó đối với cuộc sống, sự nghiệp, danh dự,
nhân phẩm và cả tính mạng của con người. Từ nhận thức đó, người ta dễ
dàng nhận ra yêu cầu số một đối với công việc của những người này, đó là
phải tôn trọng sự thật khách quan. Phải bắt cho đúng người, quy cho
đúng tội.
Trong thực tiễn, ngoại trừ trường hợp phạm pháp quả
tang, các vụ vi phạm pháp luật chỉ bị phanh phui sau khi đã xảy ra. Nói
khác đi, có nhiều vụ phạm pháp mà sự thật về nó không bộc lộ một cách
hiển nhiên, cần được dựng lại. Chính những người giữ các vị trí tương
ứng với các giai đoạn trong quá trình tố tụng, chứ không phải ai khác,
chịu trách nhiệm trong việc khôi phục toàn bộ bức tranh diễn biến thật
của câu chuyện. Có được bức tranh hoàn hảo, không chỉ người có thẩm
quyền mà toàn xã hội sẽ có điều kiện thẩm định, đánh giá bản chất của sự
việc một cách đúng đắn, trên cơ sở đó có kết luận chính xác về việc một
người có tội hay không có tội.
Giảm thiểu oan trong tố tụng
Song có những câu chuyện không thể được dựng lại do
dấu vết, manh mối cơ bản không còn đầy đủ. Nghĩa là có những vụ vi phạm
pháp luật bị bỏ lọt, tạm thời hoặc vĩnh viễn, bất chấp các nỗ lực của
con người. Xã hội phải chấp nhận thực tế đó: Suy cho cùng cả việc phát
hiện, cũng như việc bỏ sót các vụ vi phạm pháp luật, đều là những điều
bình thường. Lý do là hệ thống quản lý, tư pháp, cũng như những người
trong hệ thống đó, không phải là thần thánh, không hoàn hảo tuyệt đối về
nghiệp vụ, phẩm chất đạo đức. Đối với người giữ trọng trách trong hệ
thống, việc cần làm mỗi khi xảy ra trục trặc là phải rà soát lại quy
trình, xem chỗ nào, người nào là nguyên nhân. Sau đó họ phải có biện
pháp chấn chỉnh, tránh để tái diễn những chuyện tương tự.
Điều quan trọng là khi cơ quan tố tụng không thu thập
được chứng cứ buộc tội thì nghi can phải được chính thức suy đoán là vô
tội. Đối với xã hội, đó phải được coi là sự vô tội hoàn hảo, chắc chắn,
không nghi ngờ, không tì vết. Nó cho phép người thụ hưởng tiếp tục
sống, làm việc, giao tiếp trong những điều kiện bình thường. Có thể với
nguyên tắc suy đoán vô tội, nhà chức trách, xã hội buộc phải chứng kiến
kẻ bị cho là thủ ác nhởn nhơ trước mắt mình mà không làm được gì. Tuy
nhiên, nếu sự thất bại trong việc buộc tội một người có thể khiến một
gia đình phải chịu mất mát không thể bù đắp thì việc kết tội oan cho một
người có thể làm tan nát cả hai gia đình, chưa kể những hệ lụy xã hội
tiêu cực kéo theo.
|
Được minh oan sau chín tháng ngồi tù
Theo hồ sơ buộc tội,
tháng 8-2011, anh Nguyễn Minh Sang đến nhà ông nội ở huyện Châu Thành
(Tiền Giang) hái dừa uống. Thấy ông nội chở chú ra khỏi nhà, anh Sang
bước vào thì thấy trên bàn có điện thoại di động và một nhẫn vàng (tổng
giá trị 2,3 triệu đồng) bèn lấy trộm. Trở về, nghe hàng xóm kể có anh
Sang tới nhà, người chú đã bắt anh Sang chở đến công an xã giao nộp.
Anh Sang bị khởi tố,
bắt tạm giam về tội trộm cắp tài sản. Tháng 11-2011, TAND huyện Châu
Thành xử sơ thẩm đã phạt anh Sang chín tháng tù. Anh Sang kháng cáo kêu
oan. Tháng 5-2012, TAND tỉnh Tiền Giang xử phúc thẩm đã hủy án sơ thẩm
để điều tra, xét xử lại.
Điều tra lại không
có kết quả, tháng 11-2012, công an huyện đình chỉ vụ án với lý do hành
vi phạm tội của anh Sang không còn nguy hiểm cho xã hội theo khoản 1
Điều 25 BLHS. Nhận thấy lý do đình chỉ không hợp lý, ngày 18-2-2013 Pháp Luật TP.HCM đã có bài phân tích.
Bài báo được VKSND
Tối cao đồng tình. Cơ quan này đã yêu cầu VKSND tỉnh Tiền Giang kiểm
tra, xem xét lại vụ việc theo hướng phải đình chỉ điều tra bị can theo
điểm b khoản 2 Điều 164 BLTTHS (hết thời hạn điều tra mà không chứng
minh được bị can đã thực hiện tội phạm). Gần một tháng sau, công an
huyện đã ra quyết định “đính chính” lý do đình chỉ điều tra từ khoản 1
Điều 25 BLHS sang điểm b khoản 2 Điều 164 BLTTHS. Nhờ vậy anh Sang mới
chính thức được minh oan.
|
Luật hóa nguyên tắc suy đoán vô tội - Bài 1: Thả rồi bắt, bắt rồi thả
11/07/2013 - 06:20
Hai vòng tố tụng đầu, tòa huyện tuyên bị cáo vô tội
thì tòa tỉnh hủy án. Đến vòng thứ ba, cả hai cấp tòa lại thống nhất là
có tội dù kết quả điều tra lại không có gì mới...
Từ quốc lộ đi vào nhà
anh Nguyễn Văn Kiên ở ấp 5, xã Đông Nơ, Hớn Quản (Bình Phước) phải vượt
qua chục cây số đường đất đỏ ngoằn ngoèo giữa rừng cao su. Sau gần tám
năm vướng vào vòng tố tụng với sáu phiên tòa, Kiên vừa bị TAND tỉnh Bình
Phước xử phúc thẩm lần ba phạt 36 tháng tù về tội cố ý gây thương tích.
Gặp chúng tôi, mẹ Kiên buồn bã: “Hai lần tòa từng tuyên thả thằng bé
về, cả nhà ai nấy đều khấp khởi vui mừng, ai ngờ…”.
Hai lần được tuyên vô tội
Vụ án của Kiên là một điển hình cho việc khó kết tội vì chứng cứ buộc tội yếu.
Năm 2005, Kiên cùng bạn đi ăn cưới ở huyện Chơn
Thành. Nhóm của Kiên vừa rời đám cưới về thì bị năm thanh niên địa
phương đuổi đánh. Bị ngã xe, Kiên bỏ chạy. Trong lúc hỗn loạn, Kiên lượm
được một khúc cây ném trúng đầu một người đuổi theo, gây thương tật 26%
tạm thời. Sau đó, Kiên bị bắt, bị khởi tố, truy tố về tội cố ý gây
thương tích.
Thụ lý, TAND huyện Chơn Thành nhận thấy trong quá
trình tố tụng, Kiên kêu oan rằng có nhặt khúc cây nhưng chưa kịp đánh
ai. Nhân chứng thì khai mâu thuẫn, người nói thấy Kiên ném cây, người
bảo không, ngoài ra không có chứng cứ buộc tội khác. Cơ quan điều tra
thì không thu giữ vật chứng kịp thời, đúng quy định. Khi thấy khúc cây
nằm cạnh vết máu tại hiện trường, lẽ ra Công an xã phải báo cho cấp có
thẩm quyền đến thu thập thì lại tự cầm đem về. Hôm sau, Công an xã đem
khúc cây đến lập biên bản hiện trường thì lại xuất hiện khúc cây thứ hai
không rõ ở đâu ra. Hồ sơ cũng không có bút lục nào thể hiện việc thu
giữ, niêm phong hai khúc cây làm tang vật. Bị cáo và nhân chứng khai lúc
đuổi đánh nhau có nhiều người cầm cây nhưng họ sử dụng thế nào thì cơ
quan điều tra không thể làm rõ. Mặt khác, hồ sơ cũng không khẳng định
thương tích của nạn nhân do hung khí gì gây ra…
Anh Nguyễn Văn Kiên bên mẹ già trước phiên sơ thẩm lần ba. Ảnh: T.TÙNG
Vì thế, tháng 11-2007, TAND huyện Chơn Thành xử sơ
thẩm lần đầu đã tuyên bố Kiên không phạm tội vì không đủ chứng cứ kết
tội. Bản án sơ thẩm bị VKS huyện kháng nghị. Tháng 7-2008, TAND tỉnh
Bình Phước xử phúc thẩm lần đầu đã hủy án sơ thẩm để điều tra, xét xử
lại.
Quá trình điều tra lại cũng không bổ sung được chứng
cứ buộc tội mới nên tháng 10-2009, TAND huyện Chơn Thành xử sơ thẩm lần
hai, một lần nữa tuyên bố Kiên vô tội. VKS huyện lại kháng nghị theo
hướng Kiên phạm tội. Tháng 5-2010, TAND tỉnh Bình Phước xử phúc thẩm lần
hai lại hủy án sơ thẩm để điều tra, xét xử lại.
Bất ngờ bị kết án
Kết quả điều tra lại sau đó vẫn không có gì mới bởi
hiện trường vụ án không còn, những mâu thuẫn về hung khí không cách nào
khắc phục được. Cơ quan điều tra chỉ có thể triệu tập Kiên và các nhân
chứng lên lấy lời khai mà không giám định lại được cơ chế hình thành vết
thương vì thời gian xảy ra vụ việc quá lâu. Các tổ chức giám định pháp y
đều cho biết không thể xác định được hung khí gây thương tích cho nạn
nhân...
Tuy nhiên, tháng 11-2012, xử sơ thẩm lần ba, TAND
huyện Chơn Thành bất ngờ nhận định Kiên có tội và phạt 36 tháng tù. Rồi
trong phiên phúc thẩm lần ba của TAND tỉnh Bình Phước mới đây, Kiên đã
bị buộc tội theo kiểu “không có lửa sao có khói?”. Chẳng hạn tại tòa,
đại diện VKS tỉnh hỏi: “Vì sao trong lời khai ban đầu tại Công an xã bị
cáo lại nhận tội? Vì sao bị cáo không có tội mà gia đình lại bồi thường?
Không có lửa sao có khói? Phải chăng bị cáo tác động đến gia đình?”.
Kiên khai: “Đêm 21-11-2005, mỗi lần bị cáo không thừa nhận thì bị điều
tra viên dùng giày đá vào người. Bị cáo rất hoảng loạn…”. Người nhà giải
thích: “Khi Kiên bị bắt, công an tới nhà bảo nên khắc phục hậu quả thì
làm theo chứ lúc đó Kiên đã bị tạm giam, gia đình không thể tác động
gì”. Đại diện VKS yêu cầu Kiên chứng minh đã bị nhục hình, Kiên trả lời:
“Trong nhà tạm giam chỉ có công an và bị cáo thì không thể có người làm
chứng”…
Cuối cùng, TAND tỉnh y án sơ thẩm. chủ tọa phiên phúc
thẩm này nguyên là chánh án TAND huyện Chơn Thành, người từng xử sơ
thẩm tuyên bố Kiên không phạm tội. Năm 2009, sau hai lần TAND huyện Chơn
Thành tuyên Kiên không phạm tội, chính vị thẩm phán này đã ký công văn
gửi Thường trực Huyện ủy và chánh án TAND tỉnh. Công văn này có đoạn:
“Tòa đã xét xử công khai, quá trình tranh luận diễn ra dân chủ (có luật
sư bào chữa, bảo vệ cho các bên), nghị án có cân nhắc kỹ lưỡng, xem xét
toàn diện đầy đủ các chứng cứ, tài liệu có trong hồ sơ và diễn biến tại
tòa, đảm bảo đúng quy định của tố tụng hình sự. Kết quả: Hội đồng xét xử
đã tuyên bị cáo Nguyễn Văn Kiên không phạm tội cố ý gây thương tích.
Việc tuyên bị cáo không phạm tội sẽ dẫn đến hậu quả bồi thường oan sai
sau này”...
Thiệt thòi vì không được suy đoán vô tội
Theo luật sư Cao Minh Triết (Đoàn Luật sư tỉnh Tiền
Giang), nếu pháp luật hình sự nước ta ghi nhận nguyên tắc suy đoán vô
tội, nhiều khả năng số phận pháp lý của Kiên đã không phải kết thúc bằng
bản án tù. Thậm chí, vụ án có thể đã không phải kéo dài gần tám năm
dằng dặc với sáu phiên xử.
Luật sư Triết phân tích: Ngay từ đầu, cơ quan điều
tra đã vi phạm tố tụng nghiêm trọng trong việc thu thập chứng cứ. Giám
định thì không thể kết luận hung khí gây thương tích cho nạn nhân. Lời
khai của các nhân chứng thì mâu thuẫn, dẫn đến không có đầy đủ chứng cứ
để kết tội bị cáo. Về nhận chức chủ quan, ở hai lần xử sơ thẩm đầu, TAND
huyện đã cho rằng mình đánh giá kỹ, đầy đủ, toàn diện và kết luận không
thể kết tội Kiên nhưng đến lần thứ ba lại thay đổi hoàn toàn dù quá
trình điều tra lại không có gì mới. Việc trong hai phiên xử sơ, phúc
thẩm lần ba, hai cấp tòa dùng lời khai ban đầu của bị cáo (mà bị cáo nói
bị ép cung) và lời khai của một số nhân chứng để làm cơ sở kết tội là
chưa ổn. Như vậy, nếu áp dụng nguyên tắc suy đoán vô tội thì Kiên sẽ
trắng án.
Một thẩm phán Tòa Phúc thẩm TAND Tối cao tại TP.HCM
cũng nhận xét: Tinh thần của nguyên tắc suy đoán vô tội là nếu chưa đủ
căn cứ vững chắc để kết tội bị cáo thì phải suy đoán theo hướng có lợi
cho bị cáo là không phạm tội. “Rất tiếc, pháp luật hình sự chưa ghi nhận
nguyên tắc này nên các cơ quan tố tụng, nhất là tòa nhiều khi đã không
dám mạnh dạn tuyên bố bị cáo vô tội trong các trường hợp tương tự” - vị
thẩm phán này nói.
|
Tám năm phập phồng
Trước khi bị tòa
tỉnh kết án 36 tháng tù, Kiên đã trải qua gần tám năm trong vòng tố tụng
với nhiều lần cơ quan điều tra thả rồi bắt, bắt rồi thả (tổng thời gian
Kiên bị tạm giam khoảng hơn 30 tháng).
Cuộc sống của Kiên
và gia đình đầy phập phồng, bất an. Kiên sống bằng nghề ghép cây sao su
giống. Mùa khô, Kiên vào rừng tìm những gốc lộc vừng, sanh, si dại chở
về. Tỉ mẩn, chăm chút, Kiên đã tạo ra nhiều gốc cây kiểng lớn nhỏ khác
nhau. Thi thoảng có người mua, Kiên lại có thêm một khoản tiền nhỏ tích
cóp để mua thuốc chữa bệnh cho mẹ.
Cha Kiên mất từ năm
2000 vì căn bệnh tim quái ác. Kiên ở với người mẹ già yếu trong căn nhà
nhỏ, xây bằng gạch mộc tuềnh toàng do người cha tạo dựng, tài sản không
có gì đáng giá ngoài chiếc tivi cũ. Năm 2010, một lần lên trại tạm giam
thăm Kiên, người mẹ bị tai nạn xe, té đập mặt xuống đường, đất đỏ ghim
vào mắt khiến bà phải nhập viện mổ mắt. Gần đây bà nằm liệt giường vì
chứng bệnh hạch ở hàm cổ lây lan, thi thoảng còn lên cơn co giật gây méo
miệng, ăn uống khó khăn. Bệnh trọng nhưng bác sĩ khuyên không nên mổ vì
sức bà dễ biến chứng nguy hiểm. Hôm gặp chúng tôi, bà nghẹn ngào:
“Không biết tui còn sống được đến ngày thằng Kiên thụ án xong trở về nữa
hay không”!
“Cảm giác kinh khủng”!
Tôi đã phải bỏ lỡ
nhiều cơ hội của cuộc đời khi lâm vào vòng lao lý từ lúc 22 tuổi. Cái
cảm giác được tuyên vô tội, được thả ra rồi bị bắt lại, bị kết tội lại
ấy thật kinh khủng. Nhiều lúc, tôi chỉ biết tự an ủi mình là chắc cái
số của mình nó vậy.
Anh NGUYỄN VĂN KIÊN
|
THANH TÙNG
Luật hóa nguyên tắc suy đoán vô tội - Bài 2: Sửa luật để áp dụng?
Nhiều chuyên gia khẳng định việc ghi nhận, áp dụng
nguyên tắc suy đoán vô tội sẽ đem lại nhiều cái lợi: Bảo đảm tốt hơn
quyền con người trong tố tụng hình sự, tránh tình trạng án dây dưa kéo
dài, nâng cao trách nhiệm của cơ quan tố tụng…
Tại phiên chất vấn
của Quốc hội ngày 14-6 vừa qua, đại biểu Lê Đình Khanh (Hải Dương) đã
đặt câu hỏi với Viện trưởng VKSND Tối cao Nguyễn Hòa Bình: Làm sao để
giải quyết tình trạng án hình sự cứ xử đi, xử lại nhiều năm mà vẫn không
giải quyết dứt điểm được?
Thay đổi tư duy suy đoán
Trả lời chất vấn, ông Nguyễn Hòa Bình thừa nhận thực
tế là tỉ lệ các vụ án kiểu này khá nhiều. Nguyên nhân chủ quan là do
chất lượng điều tra, truy tố và xét xử chưa cao. Về mặt khách quan thì
cần hoàn chỉnh lại các quy định của pháp luật, trong đó cần phải ghi
nhận nguyên tắc suy đoán vô tội trong BLTTHS.
Theo ông Bình, ở các giai đoạn tố tụng, đến một thời
hạn nào đó mà các cơ quan tố tụng không thể chứng minh được tội phạm thì
phải xác định là bị can, bị cáo vô tội. Khi nào phát hiện vụ án có tình
tiết mới thì lại đưa ra xem xét lại chứ không để kéo dài thời gian từ
năm này qua năm khác. “Từ chỗ chúng ta đang suy đoán có tội nếu không đủ
chứng cứ thì phải trở thành suy đoán vô tội. Chúng ta khống chế được
thời gian của các giai đoạn tố tụng tốt thì tình trạng án kéo dài sẽ
được khắc phục nhanh” - ông Bình nói.
Cũng theo ông Bình, trong lần sửa đổi Hiến pháp này,
trong chương về quyền con người cũng đang hướng việc áp dụng nguyên tắc
suy đoán vô tội. “Sau khi Hiến pháp sửa đổi ban hành thì chúng ta sẽ sửa
đổi toàn diện BLTTHS và BLHS theo hướng này” - ông Bình khẳng định.
Nếu cơ quan tố tụng áp dụng nguyên tắc suy đoán vô tội thì những người như Nguyễn Văn Kiên
(Bình Phước) có thể đã không phải ngồi tù. Ảnh: T.TÙNG
(Bình Phước) có thể đã không phải ngồi tù. Ảnh: T.TÙNG
Cần ghi nhận chính thức
Quan điểm của ông Bình đã được nhiều chuyên gia ủng hộ.
TS Nguyễn Duy Hưng (Trưởng khoa Luật Trường ĐH Thủ
Dầu Một, Bình Dương) nhận xét: BLTTHS hiện hành quy định không ai bị coi
là có tội khi chưa có bản án kết tội của tòa án đã có hiệu lực pháp
luật. Đây là một nội dung chủ đạo của nguyên tắc suy đoán vô tội. Cạnh
đó, một nội dung khác của nguyên tắc suy đoán vô tội cũng BLTTHS cụ thể
hóa là trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan tố tụng. Bị
can, bị cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng minh mình vô tội.
“Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại như trên thì chưa đủ,
cần phải chính thức cụ thể hóa nguyên tắc suy đoán vô tội. Theo tôi, khi
sửa đổi thì nên đặt tên cho Điều 9 BLTTHS là “suy đoán vô tội”. Còn
phần bổ sung các nội dung của nguyên tắc như thế nào thì giải thích rõ
trong điều luật” - TS Hưng đề xuất.
Theo TS Hưng, đây là một nguyên tắc tiến bộ, áp dụng
chỉ mang lại nhiều cái lợi chứ không có mặt hạn chế. Thứ nhất, nguyên
tắc bảo vệ chính sách nhân đạo của pháp luật hình sự và lợi ích của
người bị truy cứu trách nhiệm hình sự là khi cơ quan tố tụng không chứng
minh được hành vi phạm tội thì phải suy đoán theo hướng ngược lại. Thứ
hai, nguyên tắc đặt ra yêu cầu cao hơn cho những người tiến hành tố tụng
trong việc chứng minh tội phạm: Họ không thể làm ẩu, làm sai mà vẫn áp
đặt ý chí chủ quan của mình để kết tội nghi can. Thứ ba, nguyên tắc đảm
bảo tính pháp chế trong BLTTHS, là nhân tố phát triển tính đúng đắn của
lĩnh vực TTHS.
Luật sư Trần Công Ly Tao (Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư
TP.HCM) cũng nhận xét: Nhiều vụ án hình sự kéo dài từ năm này qua năm
khác với những phán quyết mang tính trái ngược nhau đã vô tình bào mòn
niềm tin của người dân vào công lý. “Người ta thường hay nhấn mạnh là
không bỏ lọt tội phạm nhưng cũng không làm oan người vô tội. Nhưng công
bằng mà nói thì không phải lúc nào, ở đâu đánh giá của cơ quan tố tụng
cũng đúng. Tỉ lệ án hình sự bị hủy, sửa hằng năm vẫn còn cao, án oan vẫn
còn xảy ra. Để tránh tình trạng này kéo dài phải áp dụng triệt để
nguyên tắc suy đoán vô tội. Trên thế giới, nguyên tắc suy đoán vô tội đã
được nhiều nước ghi nhận từ lâu và là xương sống của các hoạt động tố
tụng hình sự” - luật sư Ly Tao nói.
Phù hợp với cải cách tư pháp
Theo luật sư Hoàng Kim Vinh (Chủ nhiệm Đoàn Luật sư
tỉnh Bình Phước), việc chính thức luật hóa nguyên tắc suy đoán vô tội sẽ
tạo ra nhiều lợi thế cho một quy trình tố tụng tiến bộ, phù hợp với cải
cách tư pháp. Bởi lẽ nguyên tắc này có mối quan hệ chặt chẽ với nguyên
tắc bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo và nguyên tắc tranh tụng.
“Nói ngắn gọn thì một trong những nội dung cơ bản của
nguyên tắc suy đoán vô tội là mọi nghi ngờ về pháp luật và chứng cứ
phải được giải thích có lợi cho bị can, bị cáo. Nếu những người tiến
hành tố tụng đối xử với bị can, bị cáo không theo hướng này là không ổn.
Chẳng hạn một người nếu bị suy đoán là có tội ngay từ khi bị tạm giữ,
tạm giam thì người đó đang phải chịu thành kiến. Như vậy, mọi hoạt động
bào chữa gỡ tội của bản thân người đó và của luật sư đều phải chịu thiệt
thòi. Việc tòa xét xử trong tâm thế thành kiến sẵn này chỉ giống như đi
tìm lời giải cho một bài toán đã có sẵn đáp số mà thôi” - luật sư Vinh
nhận xét.
Đồng ý rằng một nền tố tụng hình sự tiến bộ là phải
đảm bảo đủ chứng cứ khi kết tội nhưng nguyên Phó Chánh tòa Hình sự TAND
Tối cao Đinh Văn Quế còn băn khoăn về kỹ thuật lập pháp khi xây dựng
nguyên tắc suy đoán vô tội. Theo ông Quế, còn nhiều việc phải nghiên
cứu: Quy định nguyên tắc này trong BLHS hay BLTTHS? Ai có quyền suy đoán
vô tội, luật sư, cơ quan điều tra, VKS hay tòa án? Trường hợp nào phải
suy đoán vô tội, trường hợp nào không? Nếu BLTTHS quy định nguyên tắc
này thì liệu có cải thiện được tình hình kết tội theo ý chí chủ quan hay
không?
“Chúng ta phải trả lời cho được những câu hỏi trên
chứ không thể nói chung chung rằng cần xây dựng nguyên tắc mà không hình
dung được nó như thế nào, mục đích là cái gì? Không áp dụng đúng thì có
khi suy đoán vô tội chỉ để giải quyết vấn đề được - thua giữa luật sư
với kiểm sát viên khi tranh tụng tại tòa” - ông Quế nói.
|
Lịch sử, nội dung của nguyên tắc
Theo ThS Đinh Thế Hưng (Viện Nhà nước và Pháp luật),
từ thời La Mã cổ đại, người ta đã khẳng định trách nhiệm chứng minh
thuộc về bên tố cáo, thuộc bên khẳng định chứ không phải bên phủ định.
Đây được coi là cội nguồn của tư tưởng suy đoán vô tội (presomtion of
innonce). Tuy nhiên, chỉ đến khi Cách mạng tư sản Pháp 1789 bùng nổ, tư
tưởng này mới được mới được ghi nhận như là một nguyên tắc của pháp
luật.
Ngày nay, nguyên tắc
suy đoán vô tội được nhiều nhà nước coi là nguyên tắc của tố tụng hình
sự, được đánh giá là thành tựu vĩ đại của văn minh pháp lý trong việc
bảo vệ quyền con người. Nguyên tắc này có một số nội dung chủ yếu sau:
- Không ai có thể bị
coi là có tội khi tội phạm do họ thực hiện chưa được chứng minh theo
đúng các quy định của BLTTHS và chưa được xác định bằng bản án kết tội
đã có hiệu lực pháp luật của tòa. Hình phạt là do tòa quyết định.
- Trách nhiệm chứng
minh tội phạm thuộc về các cơ quan điều tra, VKS; bị can, bị cáo có
quyền nhưng không buộc phải chứng minh là mình vô tội.
- Bản cáo trạng của
VKS và bản án kết tội của tòa phải dựa trên các chứng cứ khẳng định chắc
chắn về lỗi của người bị buộc tội trong việc thực hiện tội phạm.
- Mọi nghi ngờ về
lỗi của bị can, bị cáo nếu không thể loại trừ được theo trình tự, thủ
tục do luật định và khi chưa có sự thống nhất trong việc giải thích, áp
dụng các quy phạm pháp luật đều phải được giải quyết theo hướng có lợi
cho họ.
|
THANH TÙNG
SUY ĐOÁN VÔ TỘI (2)
Không bình luận gì
Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật
Bài đã đăng trên tạp chí Nhà nước và Pháp luật Số 11/2009
Nguyên tắc của pháp luật có tính khách quan. Nó bị chi phối bởi điều kiện kinh tế xã hội, bản chất nhà nước, trình độ nhận thức của con người ở mỗi giai đoạn lịch sử cụ thể. Trong các Nhà nước chiếm hữu nô lệ, phong kiến, khi mà quyền con người bị chà đạp, khi mà tôn giáo, thần quyền còn thống trị, tư duy pháp lý chưa phát triển thì không thể có những nguyên tắc pháp luật văn minh và tiến bộ. Ngược lại, khi xã hội đã phát triển đến trình độ cao, quyền con người ngày càng được tôn trọng và bảo vệ thì những tư tưởng pháp lý tiến độ chắc chắn sẽ được ghi nhận là những nguyên tắc của pháp luật. Nguyên tắc suy đoán vô tội cũng không nằm ngoài quy luật đó. Cội nguồn của nguyên tắc suy đoán vô tội có từ thời La-mã cổ đại khi người ta cho rằng trách nhiệm chứng minh thuộc về bên tố cáo và chỉ áp dụng trong tố tụng dân sự [1]. Tư tưởng này chỉ thực sự trở thành nguyên tắc pháp luật khi khi cách Cách mạng tư sản Pháp dành thắng lợi dánh một dấu mốc trong cuộc đấu tranh không ngừng nghỉ của nhân loại để bảo vệ quyền con người, cùng với đó là đòi hỏi ngày càng gay gắt của xã hội: Cần phải có biện pháp hạn chế, chống lại sự chuyên quyền, độc đoán xâm phạm thô bạo quyền con người trong tố tụng hình hình sự (TTHS) từ phía nhà nước. Tuyên ngôn Quyền con người và công dân 1789 long trọng tuyên bố: “Mọi người đều được coi là vô tội cho đến khi bị tuyên bố phạm tội nếu xét thấy cần thiết phải bắt giữ thì mọi sự cưỡng bức vượt quá mức cần thiết cho phép đều bị pháp luật xử lý nghiêm khắc’’. Suy đoán vô tội được ví như là nguyên tắc “vàng” trong TTHS, một thành tựu vĩ đại của văn minh nhân loại trong việc bảo vệ quyền con người và chứng minh trong TTHS đã được thể hiện trong Tuyên ngôn Nhân quyền 1948, Công ước quốc tế về Quyền chính trị, dân sự năm 1966 của Liên hợp quốc. Luật TTHS của rất nhiều nhà nước cũng đã ghi nhận suy đoán vô tội là nguyên tắc cơ bản trong luật TTHS. Nguyên tắc này có những nội dung sau đây:
– Người bị tình nghi, bị can, bị cáo luôn vô tội cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của toà án;
– Nghĩa vụ chứng minh thuộc về bên buộc tội, người bị tình nghi, bị can, bị cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng minh sự vô tội của mình;
– Mọi nghi ngờ về pháp luật và chứng cứ đều phải được giải thích có lợi cho người bị tình nghi, bị can, bị cáo;
– Bản án không được dựa trên những chứng cứ giả định;
Chúng ta đang xây dựng nhà nước pháp quyền của dân do dân và vì dân - một nhà nước mà ở đó, quyền con người được thừa nhận, tôn trọng và bảo vệ. Điều đó đòi hỏi hệ thống pháp luật nói chung và hệ thống pháp luật TTHS nói riêng cần phải được hoàn thiện. Trong đó, những tư tưởng pháp lý tiến bộ được quốc tế thừa nhận như giá trị chung của văn minh nhân loại phải được nghiên cứu và ghi nhận về mặt lập pháp. Vì thế, việc ghi nhận cụ thể, đầy đủ nguyên tắc suy đoán vô tội như là nguyên tắc cơ bản là đòi hỏi cấp thiết của luật TTHS trong nhà nước pháp quyền.
Nếu luật TTHS Liên bang Xô – viết, trong thời gian gian dài, không thừa nhận nguyên tắc suy đoán vô tội, thậm chí còn bị coi là sản phẩm của pháp luật tư sản thì ở Việt Nam, trước khi có Bộ luật TTHS 1989, tư tưởng của nguyên tắc này đã được đề cập trong một số văn bản quy phạm pháp luật. Thông tư số 2252/HCTP ngày 29/10/1953 đã hướng dẫn: “Không nên có định kiến rằng hễ người bị truy tố là nhất định có tội mà đối xử như người có tội; bị can trước khi tuyên án được coi như vô tội để toà án có thái độ hoàn toàn khách quan”. Thông tư số 16/TATC ngày 27/9/1974 của Toà án Nhân dân tối cáo đã đưa ra hướng dẫn có tính nguyên tắc trong hoạt động xét xử của toà án như sau: “Việc xét hỏi tại phiên toà nhằm trực tiếp và công khai thẩm tra lại các chứng cứ của vụ án. Do đó, Hội đồng xét xử phải xét hỏi một cách đầy đủ, khách quan, cần tránh tư tưởng quá tin vào hồ sơ mà coi nhẹ tác dụng của việc xét hỏi tại phiên toà, hoặc cho rằng xét hỏi chỉ nhằm buộc tội bị can phải nhận những lời mà họ đã khai ở cơ quan điều tra”. Trong các Bộ luật TTHS 1989 và 2003, tư tưởng cốt lõi của nguyên tắc này đã được thể hiện: Không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội có hiệu lực của toà án và trách nhiệm chứng minh thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng. Những tư tưởng cốt lõi trên của nguyên tắc suy đoán vô tội đã được thể hiện trong nhiều chế định của luật TTHS Việt Nam trong đó có chế định chứng minh và chứng cứ.
1. Suy đoán vô tội – một quy luật của nhận thức trong tố tụng hình sự
Hoạt động phát hiện, xử lý mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội trong tố tụng hình sự là một dạng của hoạt động nhận thức. Chính vì vậy những quan điểm triết học về nhận thức nói chung cũng ảnh hưởng rất nhiều đến nhận thức trong tố tụng hình sự. Lịch sử triết học đã cho thấy, xuất phát từ quan điểm cho rằng ý thức là nguồn gốc của mọi tồn tại, ý thức quyết định vật chất…, các nhà triết học duy tâm cho rằng: Không phải thế giới vật chất mà chính các ý niệm tinh thần mới là đối tượng của nhận thức. Nhận thức là hoạt động của linh hồn nhằm hồi tưởng lại những ý niệm tuyệt đối nằm ngoài thế giới vật chất. Con người không nhận thức được bản chất mà chỉ nhận thức được những đặc tính bề ngoài của sự vật hiện tượng, sự vật. Chính những quan niệm duy tâm về nhận thức này ảnh hưởng đến hoạt động chứng minh, thu thập chứng cứ và xử lý tội phạm của luật TTHS trong các nhà nước chiếm hữu nô lệ hay nhà nước phong kiến. Luật TTHS trong nhà nước này cho phép quan toà xử theo quan niệm, ý chí chủ quan của mình. Từ đó, việc kết luận có tội hay không có tội tuỳ thuộc vào quan toà với những thủ tục tố tụng phản khoa học, những cách đối xử với người bị tình nghi phi nhân tính. Ví dụ: Quan niệm hoà đồng giữa công lý và thượng đế cho rằng nếu người phạm tội chịu được những nhục hình tra tấn như căng nọc, nhúng nước sôi, phơi nắng, đóng dấu bằng lửa…mà vẫn sống thì quan toà cho đó là ý chí của Thượng đế chứng nhận người này không phạm tội nên tha bổng. Với kiểu tố tụng như vậy tất yếu sẽ dẫn đến công lý bị xuyên tạc bởi sựu vu cáo và thiên vị.
Khác với quan điểm duy tâm về nhận thức, lý luận nhận thức Mác-xít khẳng định: Nhận thức là hoạt động của con người thông qua sự tác động qua lại lẫn nhau giữa con người và thế giới xung quanh. Con người hoàn toàn có thể nhận thức được thế giới. Nhận thức của con người không chỉ dừng lại ở những hiện tượng bề ngoài của đối tượng nhận thức mà có thể nhận thức được bản chất của sự vật, hiện tượng. Đồng thời, lý luận nhận thức Mác-xít cũng chỉ rõ: Con người không thể ngay tức khắc nhận thức được bản chất của sự vật hiện tượng. Nhận thức là một quá trình từ thấp lên cao, từ chưa biết đến biết, từ biết chưa đầy đủ đến biết đầy đủ, từ hiện tượng đến bản chất…. Lê-nin đã tổng kết: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn – đó là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý [2]. Trong quá trình nhận thức, con người luôn phải giải quyết các mâu thuẫn và mục đích cuối cùng là đạt đến chân lý. Chân lý là tri thức có nội dung phù hợp với thực tiễn khách quan mà nó phản ánh. Lê-nin đã khái quát lý luận nhận thức Mác-xít như sau: Trong lý luận nhận thức cũng như trong tất cả các lĩnh vực khác của khoa học, cần suy luận một cách biện chứng, nghĩa là đừng giả định rằng nhận thức của chúng ta là bất di bất dịch có sẵn, mà phải phân tích xem sự hiểu biết nảy sinh từ không hiểu biết như thế nào, sự hiểu biết không đầy đủ và không chính xác trở thành đầy đủ hơn và chính xác hơn như thế nào” [3].
Cũng giống như hoạt động nhận thức khác, nhận thức trong TTHS phải được bắt đầu bằng những giả thiết chứ không phải là những định kiến sẵn có. Khi có sự kiện pháp lý đem đến sự suy đoán về dấu hiệu tội phạm các cơ quan tiến hành tố tụng phải đặt giả thiết có thể có hoặc không có tội phạm và người phạm tội. “Có thể” chứ không phải là “chắc chắn” phạm tội hay vô tội. Ngay cả khi một nhân viên điều tra hay thẩm phán trực tiếp chứng kiến sự việc phạm tội đi chăng nữa thì vẫn không thể vì thế mà không bắt đầu quá trình chứng minh trong tố tụng hình sự bằng sự suy đoán. Bởi vì, nhận thức của nhân viên điều tra hoặc thẩm phán trên là nhận thức của cá nhân anh ta về vụ án chứ không phải nhận thức của cơ quan tiến hành tố tụng và của người tiến hành tố tụng. Mặt khác, nếu cá nhân điều tra viên, thẩm phán trực tiếp chứng kiến vụ việc thì địa vị pháp lý của anh ta trong vụ án phải là người làm chứng chứ không phải là người tiến hành tố tụng.
Từ phân tích trên, có thể khẳng định nhận thức trong TTHS trước hết phải bắt đầu bằng sự suy đoán: Suy đoán có tội và suy đoán vô tội chứ không phải là những định kiến có sẵn là có tội hay vô tội.
Tuy nhiên đòi hỏi trong TTHS là phải suy đoán vô tội chứ không phải suy đoán có tội bởi lẽ sau:
Lý thuyết về chứng minh chỉ ra nhiều phương pháp chứng minh. Bên cạnh phương pháp chứng minh trực tiếp, người ta có thể chứng minh bằng phương pháp phản chứng (reductio ad absurdum) – tiếng La tinh có nghĩa là “thu giảm đến sự vô lý”. Theo đó, người ta sẽ chứng minh nếu một phát biểu nào đó xảy ra, thì dẫn đến mâu thuẫn về lôgic, vì vậy phát biểu đó không được xảy ra. Ví dụ: Người ta tìm thấy một chiếc áo dính máu nạn nhân bị sát hại trong nhà ông A. Rõ ràng ở đây có dấu hiệu tội phạm và người phạm tội. Câu hỏi ông A có phạm tội hay không là một mệnh đề cần phải chứng minh. Thay vì chứng minh trực tiếp ông A phạm tội, nhân viên cảnh sát đặt ra giả thiết ông A không phạm tội. Trong quá trình chứng minh chừng nào chưa tìm ra được những chứng cứ loại trừ giả thiết chứng minh ban đầu có nghĩa là ông A luôn không phạm tội. Tuy nhiên, chứng minh trong TTHS khác với chứng minh trong toán học ở chỗ. Một bài toán có thể có một nghiệm, vô số nghiệm hoặc vô nghiệm. Trong TTHS chỉ có hai kết quả hoặc có tội hoặc không có tội mà không thể có kết quả thứ ba là vừa có tội vừa không có tội.
Mặt khác, suy đoán vô tội không chỉ đáp ứng yêu cầu chứng minh mà còn bảo vệ được quyền của người bị tình nghi, bị can, bị cáo. Hoạt động TTHS bao gồm hai nhiệm vụ. Trước hết, nó là hoạt động bảo vệ xã hội chống lại hành vi xâm hại từ phía tội phạm. Mặt khác không kém phần quan trọng là bảo vệ cá nhân người bị buộc tội chống lại sự xâm hại quyền con người từ phía công quyền. Luật TTHS trong nhà nước văn minh phải dung hoà được quyền lợi xã hội và tự do cá nhân. Chính vì vậy, có người cho rằng “Luật hình sự là luật dành cho kẻ bất lương, luật tố tụng hình sự dành cho người lương thiện” [4] . Suy đoán vô tội còn đem đến sự cân bằng trong hoạt động TTHS giữa một bên là nhà nước với bộ máy điều tra, truy tố xét xử hùng mạnh được hậu thuẫn bằng quyền lực nhà nước với một bên yếu thế hơn là người bị tình nghi, bị can, bị cáo. Hơn nữa, chứng minh trong TTHS là hoạt động cực kỳ phức tạp, không chỉ là những hành vi khách quan, những hậu quả thực tế mà còn cả những yếu tố tâm lý (lỗi) của người phạm tội. Mọi sai lầm trong chứng minh nhiều khi có thể phải trả giá bằng sinh mệnh của con người. Do đó, “nếu chỉ chứng minh theo hướng suy đoán có tội thì rất dễ dẫn đến việc coi tố tụng hình sự chỉ đơn thuần là việc bắt người và ra bản án kết tội kèm theo những hình phạt cụ thể” [5]. Việc định kiến người bị tình nghi, bị can, bị cáo là người có tội là hết sức nguy hiểm. Nó đồng nhất người bị tình nghi, bị can, bị cáo là người có tội kéo theo đó là việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế tố tụng tràn lan, thiếu căn cứ, chà đạp lên quyền con người mà nhiều trường hợp khi vụ án được xem xét lại thì họ hoàn toàn vô tội. Lúc đó, có bồi thường oan sai đi chăng nữa thì hậu quả đối với họ không thể nói là đã bù đắp được toàn bộ.
Như vậy, không chỉ là quyền của người bị buộc tội, nghĩa vụ của bên buộc tội, thể hiện giá trị của văn minh nhân loại trong việc bảo vệ quyền con người, suy đoán vô tội còn phù hợp với quy luật của nhận thức trong tố tụng hình sự: Một người luôn vô tội khi nhà nước không chỉ ra được những bằng chứng chống lại điều này và chứng minh được họ có tội.
2. Sự thể hiện của nguyên tắc suy đoán vô tội trong chế định chứng minh và chứng cứ trong luật TTHS Việt Nam
Đối tượng của nhận thức trong TTHS được gọi là đối tượng chứng minh. Luật TTHS Việt Nam gọi là những vấn đề cần phải chứng minh trong vụ án hình sự. Việc xác định đúng đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự có ý nghĩa không chỉ định hướng cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử mà còn làm cho việc giải quyết vụ án hình sự được toàn diện, triệt để. “Đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự là những gì chưa biết nhưng cần phải biết để làm sáng tỏ bản chất của vụ án, trên cơ sở đó, các cơ quan tiến hành tố tụng ra quyết định phù hợp trong quá trình giải quyết vụ án hình sự” [6].
Điều 63 BLTTHS hiện hành thể hiện nội dung của nguyên tắc suy đoán vô tội khi khẳng định trách nhiệm chứng minh thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng chứ không phải bị can, bị cáo. Cơ sở của việc khẳng định này xuất phát từ mối quan hệ giữa nhà nước và công dân trong tố tụng hình sự và trách nhiệm của nhà nước trong trong việc đảm bảo trật tự xã hội. Khẳng định trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về bên buộc tội đồng nghĩa nhấn mạnh một trong hai nhiệm vụ của tố tụng hình sự là không chỉ không bỏ lọt tội phạm mà còn phải không làm oan người vô tội. Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về bên buộc tội nên không chứng minh được tội phạm và người phạm tội thì phải coi bị can, bị cáo không phạm tội. Trong Luật TTHS một số nước có sự phân biệt giữa “phạm tội thực tế” và “phạm tội pháp lý” [7]. Phạm tội trên thực tế là có hành vi phạm tội, có người phạm tội nhưng trong quá trình chứng minh vì nhiều lý do như trình độ, năng lực điều tra yếu không thu thập đủ chứng cứ, không có người làm chứng khách quan vô tư hoặc quá trình chứng minh tội phạm vi phạm thủ tục tố tụng thì toàn bộ quá trình tố tụng bị coi là vô hiệu và người bị tình nghi vẫn được coi là không có tội. Trường hợp này về mặt pháp lý bị can, bị cáo được coi là không có tội. Cùng với việc khẳng định trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng đồng nghĩa với việc người bị tình nghi, bị can, bị cáo có quyền nhưng không buộc chứng minh sự vô tội của mình. Quyền chứng minh sự vô tội là một trong những quyền quan trọng của bị can, bị cáo. Cơ sở của việc thực hiện quyền này xuất phát từ nhiều lý do như họ không có đủ trình độ, khả năng để chứng minh, vì quan hệ thân thiết hay gia đình họ không muốn chứng minh…. Ngay cả những cơ quan tiến hành tố tụng với điều kiện tốt nhất về con người, khoa học kỹ thuật được hậu thuẫn bằng quyền lực nhà nước, trong nhiều trường hợp cũng gặp khó khăn trong việc chứng minh. Để thực hiện quyền chứng minh sự vô tội của mình, người bị buộc tội có quyền sử dụng nhiều quyền khác nhau như quyền được im lặng, quyền tự bào chữa hay nhờ người bào chữa, quyền đưa ra các chứng cứ và yêu cầu, quyền được tranh tụng bình đẳng tại toà án…. Nhiệm vụ của cơ quan tiến hành tố tụng là phải đảm bảo cho họ thực hiện tốt nhất những quyền này. Việc bị can, bị cáo có quyền chứng chứng minh sự vô tội của mình không những đảm bảo quyền lợi ích hợp pháp của họ mà còn giúp cơ quan tiến hành tố tụng không những không làm oan người vô tội mà còn xác định chính xác và xử lý đúng người, đúng tội.
Vấn đề đầu tiên và quan trọng nhất làm cơ sở cho việc chứng minh các vấn đề tiếp theo là cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định: Có hay không hành vi phạm tội đã xảy ra? (Điều 63 BLTTHS hiện hành). Đây là một trong những đòi hỏi của nguyên tắc suy đoán vô tội. Điều đó có nghĩa là cơ quan tiến hành tố tụng không chỉ phải chứng minh có tội phạm xảy ra mà còn phải chứng minh không có tội phạm xảy ra tức là phải suy đoán. Quy định như vậy là hợp lý bởi lẽ ngay từ ban đầu từ tin báo của quần chúng, có người tự thú, phạm tội quả tang…, các cơ quan tiến hành tố tụng không thể biết và khẳng định ngay chắc chắn đã có tội phạm và người phạm tội. Câu hỏi có tội phạm xảy ra hay không luôn đặt ra và xuyên suốt quá trình tố tụng cho đến khi có bản án có hiệu lực kết luận vấn đề này và thậm chí đặt ra cả trong trường hợp bản án đã có hiệu lực pháp luật ( khi vụ án bị xem xét bằng thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm). Chính vì vậy đối tượng chứng minh trong vụ án an hình sự là “những gì chưa biết nhưng cần phải biết”. Nhận thức như vậy mới đảm bảo tính khách quan, không định kiến, tránh suy luận một chiều theo hướng có tội phạm và người phạm tội. Khi không có tội phạm và người phạm tội các cơ quan tiến hành tố tụng cần phải nhanh chóng ra các quyết định đình chỉ vụ án hoặc bản án tuyên bị cáo vô tội.
Muốn làm rõ các vấn đề cần phải chứng minh nói trên để từ đó các cơ quan tiến hành tố tụng ra các quyết định tố tụng chính xác không phải dựa trên những suy luận chủ quan, những định kiến cá nhân hay trông chờ vào sức mạnh siêu nhiên thần bí nào mà phải dựa vào hệ thống chứng cứ với những thuộc tính khách quan, liên quan và hợp pháp. Ngay từ thế kỷ XIII, Vua Saint Louis đã đánh dấu bước ngoặt của Luật TTHS khi cho rằng: “không phải nhờ sức mạnh của lưỡi kiếm, tin tưởng nơi lời thề hay nước, lửa, gió, mưa để tìm chân lý mà phải tìm chân lý nơi nhân chứng và bằng cớ” [8].
Tuy nhiên, thế nào là chứng cứ hoặc bằng cớ thì mỗi kiểu tố tụng hình sự có quan điểm khác nhau. Trên cơ sở quan điểm duy vật Mác-xít về chứng cứ, Điều 64 Bộ luật TTHS Việt Nam hiện hành đã đưa ra khái niệm chứng cứ tương đối khoa học và chặt chẽ, ở đó có thể tìm thấy những tư tưởng của nguyên tắc suy đoán vô tội như sau: “Chứng cứ là những gì có thật, được thu thập theo trình tự thủ tục do Bộ luật này quy định mà cơ quan điều tra, viện kiểm sát và toà án dùng làm căn cứ để xác định có hay không hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội cũng như các tình tiết khác cần thiết cho việc giải quyết đúng đắn vụ án.”
Chứng cứ là những gì có thật. Khoa học Luật TTHS gọi là tính khách quan của chứng cứ. Khi tội phạm tác động vào đối tượng của tội phạm nhằm xâm hại các quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ sẽ để lại những dấu vết vật chất trong thế giới khách quan. Nhiệm vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng là phải thu thập được các dấu vết khách quan này và đảm bảo tính khách quan của nó. Theo lôgic này thì những đồ vật, sự kiện bị xuyên tạc hoặc do suy luận chủ quan không được gọi là chứng cứ và không có giá trị chứng minh. Tính khách quan của chứng cứ – xét dưới góc độ suy đoán vô tội đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố tụng không chỉ đảm bảo tính xác thực khách quan của chứng cứ mà còn không được suy luận chủ quan nhằm chứng minh theo hướng có tội.
Chứng cứ được dùng làm căn cứ để xác định có hay không hành vi phạm tội và người thực hiện tội phạm…. Bản thân nội dung này đã cho thấy chứng cứ hai giá trị chứng minh: Chứng minh vô tội và chứng minh có tội. Khoa học Luật TTHS chia chứng cứ làm hai loại chứng cứ buộc tội và chứng cứ gỡ tội. Chứng cứ buộc tội là chứng cứ có giá trị chứng minh được có hành vi phạm tội xảy ra, có người thực hiện tội phạm và các tình tiết khác khẳng định trách nhiệm hình sự của họ. Chứng cứ gỡ tội là chứng cứ có giá trị chứng minh không có hành vi phạm tội và người phạm tội hoặc các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Việc phân chia chứng cứ thành hai loại buộc tội và gỡ tội phải được hiểu là sự phân loại giá trị chứng minh của chứng cứ. Bởi lẽ trong thực tế một chứng cứ có hai giá trị chứng minh: Vừa có giá trị cho sự vô tội của người này, vừa có giá trị buộc tội người khác. Nhận thức như vậy mới đảm bảo được tính khách quan của chứng cứ đồng thời buộc các cơ quan tiến hành tố tụng trong quá trình thu thập chứng cứ phải thu thập cả chứng cứ buộc tội và chứng cứ gỡ tội.
Muốn nhận thức được các tình tiết của vụ án để đi đến khẳng định một người có tội hay không có tội phải thông qua quá trình chứng minh tức là quá trình phát hiện, thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ. Điều 65 BLTTHS hiện hành thể hiện nguyên tắc suy đoán vô tội ở việc quy định các cơ quan tiến hành tố tụng được phép thu thập chứng cứ từ các nguồn khác nhau. Yêu cầu đối với việc thu thập chứng cứ là phải thu thập đủ không chỉ thu thập chứng cứ chứng minh có tội mà bỏ qua chứng cứ chứng minh vô tội. Trong quá trình đánh giá chứng cứ nguyên tắc suy đoán vô tội đòi hỏi người tiến hành tố tụng phải có thái độ khách quan, không được có thành kiến đối với việc có tội hay không có tội của bị can, bị cáo. Nguyên tắc suy đoán vô tội còn đòi hỏi hoạt động đánh giá chứng cứ phải toàn diện và đầy đủ, phải bám sát vào các vấn đề cần phải chứng minh quy định tại điều 63 BTTHS 2003, phải xem xét cả mặt buộc tội và gỡ tội, không được thiên về mặt nào. Hoạt động đánh giá chứng cứ phải có niềm tin nội tâm. Niềm tin nội tâm khác với định kiến (thành kiến). Niềm tin nội tâm chỉ là sự dự đoán ban đầu về vụ án. Khi nghiên cứu, kiểm tra chứng cứ, người tiến hành tố tụng thấy có những chứng cứ làm thay đổi dự đoán ban đầu thì dự đoán này phải bị loại bỏ. Những dự đoán ban đầu còn được gọi là “giả thuyết điều tra” – không thể thiếu trong hoạt động đánh giá chứng cứ. Nhưng những giả thuyết này không phải là bất di bất dịch mà có thể bị thay đổi bằng dự đoán khác cho đến khi kết quả cuối cùng đã được chứng minh thuyết phục.
Điều 64 BLTTHS hiện hành quy định các nguồn chứng cứ bao gồm: vật chứng, lời khai của người làm chứng, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, kết luận giám định, biên bản về các hoạt động điều tra. Trong các quy định của BLTTHS về nguồn chứng cứ thì quy định về lời khai của người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo thể hiện rõ nhất nguyên tắc suy đoán vô tội. Theo Điều 71, 72 BLTTHS hiện hành thì người bị bắt, người bị tạm giữ trình bày những tình tiết liên quan đến vụ án. Đặc biệt Khoản 2, Điều 72 quy định rõ: “Lời nhận tội của bị can, bị cáo chỉ có thể được coi là chứng cứ nếu nó phù hợp với các chứng cứ khác trong vụ án. Không được dùng lời nhận tội của bị can, bị cáo làm chứng cứ duy nhất để kết tội”. Từ quy định này hoàn toàn có thể suy luận ngược lại: Lời khai không nhận tội của bị can, bị cáo vẫn được coi là chứng cứ ngay cả khi nó không phù hợp với các chứng cứ khác miễn là nó đảm bảo được các thuộc tính của chứng cứ là tính khách quan, liên quan và hợp pháp. Việc không coi lời nhận tội của bị can bị cáo là chứng cứ duy nhất để kết tội nhằm tránh tình trạng mớm cung, dùng nhục hình bắt bị can, bị cáo phải nhận tội xảy ra trong quá trình thu thập chứng cứ. Trong thực tế, ở các phiên toà câu đầu tiên các thẩm phán hỏi bị cáo thường là: “Anh có nghe rõ cáo trạng không? Cáo trạng truy tố anh về tội…có đúng không?” Nếu bị cáo trả lời đúng thì lập tức việc xét hỏi chuyển theo hướng buộc tội. Nếu bị cáo trả lời không thì hội đồng xét xử thường bắt bị cáo trả lời tại sao không đúng? Mặt khác, trong các phiên toà hình sự vì quá coi trọng lời nhận tội của bị cáo nên thời lượng dành cho việc hỏi các bị cáo chiếm tỷ lệ rất lớn. Nguyên tắc suy đoán vô tội cho phép bị cáo có quyền im lặng và lời thú tội của bị cáo chỉ được coi là chứng cứ khi nó phù hợp với các chứng cứ khác, khi trách nhiệm chứng minh thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng, thì việc xét hỏi bị cáo quá nhiều, đánh giá quá cao lời nhận tội của bị cáo mà bỏ qua các chứng cứ khác là biểu hiện của sự thiếu trách nhiệm, vi phạm nguyên tắc suy đoán vô tội của các cơ quan tiến hành tố tụng. Trong nhiều vụ án, bị cáo nhận tội bừa vì thiếu hiểu biết pháp luật, nhận tội thay cho người khác. Nếu chỉ thoả mãn với lời nhận tội của bị can, bị cáo để buộc tội họ thì rất có thể dẫn đến xét xử oan người vô tội. Do vậy, lời nhận tội của bị can, bị cáo nhiều khi chỉ là định hướng cho quá trình chứng minh và nó chỉ có giá trị chứng minh khi khi nó phù hợp với các chứng cứ khác.
Liên quan đến lời nhận tội của bị can, bị cáo có một vấn đề đặt ra là: Lời nhận tội của bị can, bị cáo tại cơ quan tiến hành tố tụng đã được quy định tại Điều 72 BLTTHS 2003. Tuy nhiên, có những trường hợp bị can, bị cáo nhận tội không phải trước cơ quan tiến hành tố tụng như trong nhật ký, trong bức thư gửi người khác…(sách báo pháp lý tại miền Nam trước năm 1975 gọi là “thú tội ngoại tư pháp”). Những tài liệu này được cơ quan tiến hành tố tụng thu thập. Vậy sự thú tội này có được coi là chứng cứ không? Và đánh giá sự thú tội này như thế nào? Dưới góc độ nguyên tắc suy đoán vô tội thì các cơ quan tiến hành tố tụng cần kiểm tra lời thú tội này bằng cách hỏi bị can, bị cáo. Nếu họ thừa nhận sự thú tội này thì đây mới được coi là “lời thú tội” và giải quyết theo Điều 72: Chỉ được coi là chứng cứ nếu nó phù hợp với các chứng cứ khác. Nếu bị can phủ nhận sự thú tội này thì không được coi là chứng cứ ngay cả khi nó phù hợp với các chứng cứ khác. Từ những quy định trên của BLTTHS về lời nhận tội của bị can, bị cáo, có thể rút ra kết luận: Ngay cả khi bị can, bị cáo nhận tội thì các cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải suy đoán vô tội.
- 3. Hoàn thiện các quy định về chứng minh và chứng cứ của BLTTHS hiện hành đảm bảo nguyên tắc suy đoán vô tội
Điều 74 BLLTTHS hiện hành, quy định về vật chứng cũng cho thấy yếu tố buộc tội nhiều hơn gỡ tội khi quy định rằng vật chứng là những vật được dùng làm công cụ, phương tiện phạm tội…cũng như các vật khác có giá trị chứng minh tội phạm và người phạm tội. Như vậy, Luật đã hạn chế vật chứng ở những vật chứng minh phạm tội và người phạm tội. Còn những vật khác có liên quan đến vụ án, tồn tại khách quan có giá trị chứng minh sự vô tội của bị can, bị cáo thì không được coi là vật chứng. Trong khi đó, bị can, bị cáo và người bào chữa có quyền đưa ra đồ vật để chứng minh sự vô tội của mình. Vậy những đồ vật này gọi là gì và có giá trị chứng minh như thế nào?
Về vấn đề quyền đưa ra chứng cứ của người bị buộc tội, BLTTHS Liên bang Nga 2001 quy định cụ thể hơn qua đó đảm bảo được nguyên tắc suy đoán vô tội. Cụ thể các Điều 46, 47 BLTTHS Liên bang Nga quy định về quyền của người bị tình nghi, bị can khẳng định rõ những người này có quyền đưa ra chứng cứ. Điều 81 quy định về vật chứng là những vật không chỉ để chứng minh tội phạm mà còn dùng để xác định các tình tiết khác của vụ án. Các tình tiết khác ở đây không loại trừ các tình tiết chứng minh bị can, bị cáo vô tội.
Về quy định cho phép toà án trả hồ sơ để điều tra bổ sung khi toà án thấy còn thiếu những chứng cứ quan trọng mà không bổ sung tại phiên toà, khi có căn cứ cho rằng bị cáo phạm một tội khác hoặc có đồng phạm khác quy định tại Điều 179 BLTTHS 2003 cho thấy yếu tố định kiến bị cáo có tội trong hoạt động chứng minh và đánh giá chứng cứ của toà án rõ hơn là suy đoán vô tội. Quy định này biến toà án thành cơ quan buộc tội tạo ra hệ thống cơ quan buộc tội hùng mạnh gồm 3 cơ quan điều tra – viện kiểm sát – toà án. Trong đó, nếu toà án thấy việc buộc tội của cơ quan điều tra, viện kiểm sát chưa chặt chẽ và vi phạm thủ tục tố tụng (chưa chứng minh được lỗi của bị can) thì toà án yêu cầu hai cơ quan kia buộc tội lại trong khi nguyên tắc suy đoán vô tội khẳng định trách nhiệm chứng minh thuộc về bên buộc tội (cơ quan điều tra- viện kiểm sát). Trường hợp này, nếu thấy việc viện kiểm sát chứng minh lỗi của bị can chưa đầy đủ thì toà án có quyền tuyên bố bị cáo không phạm tội chứ không được “hợp sức” cùng hai cơ quan kia buộc tội đến cùng bị cáo kể cả cho phép bên buộc tội hợp pháp hoá những vi phạm trước đó.
Quy định cho phép toà án trả hồ sơ để điều tra bổ sung còn vi phạm nguyên tắc suy đoán vô tội ở chỗ: Cho phép toà án định kiến trước bị cáo có tội bằng việc trả hồ sơ để điều tra bổ sung khi “có căn cứ cho rằng bị cáo phạm tội khác hoặc có đồng phạm khác”. Nguyên tắc suy đoán vô tội khẳng định: Khi và chỉ khi có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật của toà án mới kết luận một người nào đó phạm tội và mọi chứng cứ trong đó có chứng cứ buộc tội và gỡ tội phải được xem xét tại phiên toà. Thế nhưng, Điểm b, Điều 179 lại cho phép thẩm phán chủ toạ phiên toà định kiến trước bị cáo có tội để trả hồ sơ. Như vậy, để ra bản án buộc tội có hai trình tự chứng minh. Một trình tự chứng minh và kết tội sơ bộ bị cáo do thẩm phán chủ toạ phiên toà tiến hành và trình tự chứng minh, kết tội chính thức chỉ có ý nghĩa hợp pháp hoá, công khai hoá bản án do thẩm phán “xử nháp” trước đó của hội đồng xét xử. Từ đó, kéo theo tính hình thức của phiên toà mà kết quả bị cáo có tội đã được thẩm phán dự liệu trước.
Với những hạn chế của BLTTHS hiện hành nêu trên, quan điểm của chúng tôi là xoá bỏ chế định trả hồ sơ để điều tra bổ sung của toà án quy định tại điều 179 BLTTHS hiện hành để dảm bảo nguyên tắc suy đoán vô tội trong TTHS. Thay vào đó, cho phép tại giai đoạn xét xử, viện kiểm sát với tư cách là cơ quan buộc tội, có quyền bổ sung chứng cứ nếu cơ quan này tự thấy việc chứng minh lỗi của bị can, bị cáo chưa đầy đủ. Khi hồ sơ vụ án đã chuyển sang toà án mà viện kiểm sát vẫn giữ nguyên quan điểm buộc tội thì cho dù có thấy những thiếu sót về chứng cứ toà án vẫn tiến hành xét xử và tuyên bị cáo không phạm tội với lý do, bên buộc tội không chứng minh được hoặc chứng minh không đúng pháp luật lỗi của bị cáo. Nếu sau đó, viện kiểm sát thấy cần buọc tôi lại thì đó là câu chuyện của vụ án khác. Có như vậy mới đề cao trách nhiệm chứng minh lỗi của người bị buộc tội của viện kiểm sát cũng như trả toà án về với đúng chức năng của nó là cơ quan xét xử chứ không phải cơ quan buộc tội và phán quyết của toà án mới đảm bảo khách qu[1]an, không định kiến./
* Ths, Viện Nhà nước và Pháp luật – Viện KHXH Việt Nam. [1] Nguyễn Thái Phúc- Nguyên tắc suy đoán vô tội- Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, Số 11/2006, trang 72.
[2] Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh – Tập Bài giảng Triết học Mác Lê – nin, năm 2000, Trang 321.
[3] Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh – Tập Bài giảng Triết học Mác Lê – nin, năm 2000, Trang 325
[4] Nguyễn Quốc Hưng- Hình sự Tố tụng, Nhà sách Khai Trí Sài Gòn, 1957, Trang 7
[5] Phạm Hồng Hải- Đảm bảo quyền bào chữa của người bị buộc tội, NXB Công an nhân dân, Trang 42
[6] Nguyễn Ngọc Chí- Một số vấn đề lý luận chuyên sâu về chứng minh và chứng cứ- tài liệu dùng cho học viên cao học Khoa sluật Đại học Quốc gia Hà Nội
[7] Viện Nghiên cứu Khoa học pháp lý – Chuyên đề Tư pháp hình sự so sánh, Trang 84
[8] Nguyễn Quốc Hưng- Hình sự Tố tụng, Nhà sách Khai Trí Sài Gòn 1957, trang 9
Subscribe to:
Posts (Atom)